په‏‏ڕاو
وێبڵاگی

لاپه‌ڕه‌کان

ده‌ستپێک
ئه‌لبۆمی وێنه‌کان
زانیاری
ئه‌رشیڤ
دراوسێکان

وێبڵاگی دۆستان


تةوةرثك دةربارةي رؤشنبير و رؤشنبيري

چةمكي رووناكبيري و پثناسةكاني ذووناكبير

كردنةوةي دةرگاكاني ئاوةها باسث، واتة رووناكبير و رووناكبيريي، بة راستي تةوةرثك قورس و دژوارة. ئةم باسة پثش خوانثكي هةمة لايةنة و وردي دةوث بة رووناكي و هةناسة درثژيةوة، سةر هةصدان و بنةما و تايبةتمةندي‌يةكان و پثناسةي رووناكبير و رووناكبيري بخاتة روو.بثگومان پثويستي ئةم باسة و بابةتةكاني لةم جؤرة لة بةستثني كةلتووري و رووناكبيري ئثمةدا زؤر بة زةقي هةست پثدةكرثت. شصةقاني ئةوبث دةنگي و مةنگية كة لةم بوارة و بةشةكاني‌تري كةلتووري ئثمةدا زاصة، دةخوازث كة بة وردي و هؤشياري‌يةوة ئاوذ لةم بابةتةتانة بدةينةوة. رووناكبير پثشخواني فةرهةنگي رووناكبير، بكةوينة شوثن لثكؤصينةوة و بةدةسهثناني ئاكامي پثوست و زانستي.ئاشكرايةو هةموو دةزانين كة شارةستانيةتي نوث، واتة مؤدثرنيتة كة سةرهةصئةدات لةگةص خؤيدا دوو چةمكي گرنگ دةخولقثنث. ئةم دوو چةمكة گرنگة لة راستيدا وةك دوو واتا و دوو چةق لة بةرجةستةترين باس و واتاكاني مؤدثرنيتةن. رووناكبير يةكثكة لةم واتا گرنگانةي شارستانيةتي مؤدثرن. زارةوةز ديموكراسي لفةكةي ئةم واژةيةية و مؤدثرنيتةن. لة هةناوي خؤيدا رةنگثكي تؤخ بةم واژةيةش دةبةخشث.ئةم دوو تةوةرة لة واقعيدا تةواوكةري يةكترن. ديموكراسي وةك دؤخ لة بةستثني خؤيدا زةمينةي دةركةوتني رووناكبير دةخولقثنث. رووناكبير ديارترين هاو ولآتي چالاك و پارثزةري بةرژةوةندي گشتي‌ية كة دؤخي ديموكراسي هةراوقووصتر دةكاتةوة، چاودثري بنةما و بةستثن و دةسةلآتةكاني دةكات.كة وابو دةتوانين بصثين رووناكبير يةكثكة لة ديارترين بةرهةمةكاني مؤدثرنيتة. رووناكبير و ئاوات و ئيدةئالةكاني بةشي جيانةكراوةي گؤذانكاري‌ية سياسي‌يةكاني ئةو شارستانيةتةية و لةگةص مثژووي مؤدثرنيتةدا نةبث بة تةواوي پثناسه ناكرثت. هةر كات كة لة رووناكبير و هةوثني زاتي ئةو دةدوثين بث‌هيچ دوو دصي‌يةك لايةنثكي سياسي قوت دةبثتةوة كة بؤ ناسين و فامكردني مؤدثرنيتة و قةيرانة ئاوةزيةكاني ئةم ذووتة زؤر پثويستة.هةر وةك وترا، واتاي رووناكبير يةكثكة لةو واتايانةي كة مؤدثرنيتة لةگةص خؤي دة يهثنثتة ناو كةلتوور و فةرهةنگي جيهانةوة. واديارة كة رووناكبير وةك چالاكي‌يةكي كؤمةلآيةتي لة بواري ئافراندن و ئاوةز و ئةندثشةوة بة تةنيايي لة دايك نابثت، واتة ئةم‌ناوة بة رووتي و تاكي ئةو كةسانة ناگرثتةوة كة تةنيا سةرقاصي خولقاندن و ئافراندني ئةندثشة و ئاوةزن و لة دنياي نةزةري تثنةپةذيون، لة تةنيايي و ساتةوةختي خؤياندا وةك پيشة ئةم ئاوةزانة دةخولقثنن و بةرةو كؤمةص و كؤمةصگا نايگوثزنةوة.مثژووي سةرهةصداني ئةم واتةية و چؤنيةتي هاتنة ناو بواري كؤمةلآيةتي‌يةوة و ئامادةبووني ئةو مرؤفة چالاكة، بة دروستي ئةم بؤچوونة دةسةلمثني كة رووناكبير تةنيا لة بازنةي ئةو توثژة كؤمةلآيةتيةدا قةتيس نابث كة سةرقاصي بةشث لة واتا و لايةني رووناكبيرية بةلآم مةرجي تةواو و كؤي پثناسه‌ي رووناكبير نابةخشثتة ئةوانةي كة لةم بوارةدا سةرقاصن.ئةگةر مؤدثرنيتة رةنگدانةوةي ئةم دوو بوارة بثت، واتة بواري ئاوةزئامزاري كة لةگةص سةرةهةصدان و گةشةكردني تةكنةلؤجيا و تةكنيكدا چاو هةصدينث و دةخولقث، ئةقصي رةخنةيي كة بنةرةتي‌ترين تايبةتي هةرجؤرة هةوص و كؤششثكة كة بؤ سةربةستي تاكةكةسي و ئازادي سوژة خؤ دةردةخات، لةم بةستثنةدا رووناكبير دةبثتةوه ديارترين سيماي دنياي مؤدثرن ئةوه رووناكبيره كه هاوكات بؤ چوون و باوةذ و رامياري مؤدثرنه دةپارثزثت و ديسانةوه ئةمانه دةخاته بةر رةخنه و لثكؤلثنةوه. كه وابو له روانگةي مؤدثرنيتةوه رووناكبير گرنگي زؤري هةيه و خاوةني تايبةتمةندي خؤيةتي، به دةستپثكردني مؤدثرتيته و بةرجةسته بوونةوةي چةمكةكاني، رووناكبير دثتة گؤذةپاني ژياني كؤمةلآيةتي و نةقشي رامياري و كؤمةلآيةتي مثژووي خؤي دةست پثدةكات. به پثي ئةم باسانةي كه ئاماژةيان پثكرا ئةو توثژو كةسانةي كه له رابردوودا پثيان دةوترا زانا و بيرمةند به مةرجي بذياري كؤمةلآيةتي و هاوبةشي له ژياني رامياريدا له بازنةي رووناكبيراندا خؤيان دةبينية*وه، بةلآم به تايبةتمةندي خؤيانه وةك توثژثكي كؤمةلآيةتي كةلتووري دياريكراو، باشترين نموونةش بؤ ئةمه ئةوه تا له سةردةمي بزافي رؤشنگةريدا بيرمةنداني وةك رؤسو، واصتةرف كانت لثكدانةوةي كاروباري كؤمةلآيةتي و رةخنه گرتني بارو دؤخةكه دةكةن كارةي سةرةكي خؤيان و يه كثكة له مةرجة سةرةكي‌يةكاني مرؤفي رووناكبير و بزافي رووناكبيري، ئةم بزافه وةك جووصةيةكي كؤمةلآيةتي سةرةتا بةو بذياره كؤمةلآيةتي‌يه مافخوازه رةنگ دةداتةوه كه له فةرةنسةدا له كاتي دادگايي كردني كاپيتان دايفوسدا دةخولقث دةبينين لةم ساتةوةختةدا كؤيةكي زؤر له نووسةراني ئةم دةمةي فةرةنسا به ياننامةيةك دةنووسن و لةم رووداوه دثنه دةنگ.ئةوةتاغ ئةم بذيارة بذياري سياسي و كؤمةلآيةتي‌يه، خؤي رووبةذووي گرفت و بةرژةوةنديةك دةكاتةوه كه گرفت و بةرژةوةندي تايبةتي ئةو كةسانة نييه كه لةم رووداوه دثنه دةنگ و هةوصي پاراستني مافه مرؤييةكان ئةدةن. بةياني بةناو بانگي«من تاوانبار دةكةم» كه به ناوي ئةميل زؤلاوه به ناوبانگة بةلآم زؤر كةسي‌تر ئةو بةياننامةيانه ئيمزا كرد بوو وةك ئاندةري ژيد و مارسل پرؤست و... هتد.ئةوه تا ئيتر رووناكبير وةك كةسثكي بيرمةند  ناناسرثت، ديارترين پثناسةي دةبثتةوه ئةوةي كه هةموو توانا و دةسةلآتةكاني خؤي له بواري پيشةي خؤيدا بگجوثزثتةوه بؤ دةرةوةي پيشه و شوثنكةي خؤي و دةيخاته خزمةت بةرژةوةندي گشتي كؤمةصةوه. ئةم بؤ چوون هةصوثسته لاي رووناكبير وةك چةق و ناوةندي هةوصثكي ديموكراسيانه سةير دةكرثت كه دةيةوث دؤخثكي ديموكراسي ساز بدات و بؤ ديهاتني كؤمةصگايةكي مرؤيانةتر و دادگةرانةتر تثدةكوشثت.يةكثك له تايبةتمةندي‌يةكاني رووناكبير كه پثناسةي وي ساز  دةكات ئةوةيه كه خؤي هةوصي خوثندنةوه و ناسيني خؤي ئةدات. واته رووناكبير له سنووري هةموو ئةوه پثناسةي وتةعريفانه تثدةپةذث كه پثشتر و له ساتةوةختةكاني ترا بؤ مرؤ كراون. رووناكبير هةموو ئةو پؤلينكردن و فرمولانه دةخاتةوه بةر رةخنةكه بؤ مرؤض و پثناسةي له لايةن مةعريفةكانةوه كران. خوثندنةوه و داذشتنةوةيةكي تازةي دةوث كه سةرةتايي‌ترين هةوصي ئةوةيه كه دوور له هةر جؤره پيشداوةري‌يةكي مةعريفي خؤي بخوثنثتةوه و دووباره به پثي تثگةيشتنةكاني خؤي، خؤي دارثژثتةوه.ئةم هةصوثسته بةو مانةيه نيه كه رووناكبير هةموو ئةو ئةندثشه و ئاوةزانه له مثژوو دةخاته دةرةوه و به پووچ و تةواوبونيان دةزانث بةصكو به روانيني رةخنةگرانه و خوثندنةوةي تازةوه له سنوورةكاني ئةوان تثدةپةذث، ئةو مافةي به خؤي داوه كه به پثي‌تثگةيشتنةكاني خؤي به ئاوةزي نوث خؤي پثناسةي خؤي بكات و خؤي بخوثنثتةوه. رووناكبيري هؤشيار باش تثدةگا و دةزانث زانست و زانياري‌يةكاني ئةم لةو چاو بةريني و فراواني زانست و ئةندثشةدا زؤر كةمه و دةبثت هؤشيارانه لة سةر ئةمدؤخةي خؤي ئيست بكات.ئةو ئاوةزانةي كه شارستانيةت و ژينگة سةردةمةكةيان جةر داوه ناتوانن روناكبير قايل بكةن و ماتمانةي تةواوي پث ببةخشن، ئةمانه ناتوانن سةلمثنةري خؤيان بن وةك هةن. بؤ قايل بوون رووناكبير هةموو ئةو ئاوةزانة وةك ئةگةرث دةبينث و دةيان پشكنث، لةم ناسين و پيشكنينةدا رووناكبير تثگةيشتني تازه و ئاوةزي نوثي دةوثت، به جؤرث كه قايلي بكةن و بةذثژةيةكي بةرچاو وةلآمي گشت پرس و دصةراوكثكاني بدةنةوه.لةم رةوةتةدايه كه رووناكبير خؤي دةناسثت و پثناسةي دةكات، خةمه گشتي‌يةكاني رووناكبير له شثوةي عةوداصي به دواي راستيةكي گشتگيردا كه له بةرژةوةندي گشتي دابثت خؤي زةق دةكاتةوه، كه وابوو تايبةتمةندي‌يةكي‌تري مرؤفي رووناكبير گةذان و عةوداصية له دواي راستي و حةقيقةتثكي بةرةفراوان هةمه لايةنه.روونه كه حةقيقةت و راستي زؤر پثناسة و باسي هةمه جؤري بؤ كراوه وةك راستي‌‌يةكي ئاسماني و ئيدةئاليستي كه پثناسة و سنوورثكيث پيرؤزي هةيه و له سةر حةتميةتي خؤي پثدادةگرث و به هةموو دةسةلآت و تواناي مةعريفي خؤيةوه دةيةوث ئةم پثناسة بسةلمثنث به زاندني ئةم سنووره و تثپةذين لةم پثناسةيه ئةو خةمةيه كه مرؤفي رووناكبير دةهةژثنث و دةيةوي له دةرةوةي ئةم بازنةيةدا بگاته راستي‌يةكي گشتگير و بؤ چوون و پثناسةيةي تايبةتي خؤي لةم راستيه.ئةم حةقيقةت و راستيةي كه رووناكبير هةوصي دؤزينةوةي دةدات ماتريلص و زيثندووه. راستيه كه پثش پثگةيشتن و تثگةيشتني رووناكبير خؤي نةسةلماوه، حةقيقةتثك كه نةسةلماوه و نه پؤلين بةند و فرموله كرابثتةوه، حةتميةت و يةقينثكي ئيماني نيه كه مرؤض بيةوث له لةمپةريدا بگاته ئاكام و باوةذو ويست و داخوازي‌يةكاني خؤث. حةقيقةتي ماترياص و زيندوو و ذاستييةكة كة لة ژيان و كؤمةص و زةويندا بووني هةية. ئةم ذاستية لة شارستانيةت و كةلتوور و ئةندثشةي خؤيدا ئةدؤزثتةوة. خؤي بونيادي دةنث. بثگومان ئةو راستي و حةقيقةتة كة رووناكبير دةيگاتث راستث‌يةكي پاونكراوني حةتمي و لة سةداسةدنية، ديارة رووناكبيري قةت حةتمي‌يةت و يةقينثكي لة سةداسةد بة هيچ ئاوةز و ئةندثشةي يةك نابةخشث، هةموو هةوصي ئةو دؤزينةوةي راستي‌يةكي رثژةيي گشتگيرة كة لة خزمةت بةرژةوةندي گشتي‌دا بثت.گةشتي رووناكبير بؤ بة دةست هثناني ذاستيه‌كي گشتگيري مرؤيانةية كة لة خزمةت بةرژةوةندي گشتي‌يةدا بثت.ئةم تايبةتية خؤي لة هةناوي خؤيدا ئةوة وةبير دةهثنثتةوة كة ئةم راستية ناتوانث حةتمي وموتصةق بثت بةصكو بابةتثكي رثژةيي‌ية و هةردةم دةكرث بخرثتة بةر رةخنة و هةصسةنگاندن، زةمةن و شارستانيةت لة قؤناغة جؤربةجؤرةكاندا ئاص و گؤذي بنةذةتي بة سةر دابثنن.راستي لاي مرؤفي رووناكبير ناكرثتة چةقثكي بةرجةستةي هةميشة نةگؤذاو و راستيةكي بگؤذة كة تةعبير لة بةرژةوةندي هةموو لايةنة دةكات. رووناكبير خؤي كاراترين مرؤفي رةخنة و هةصسةنگاندنةوةيةتي چونكة راستي نةگؤذ دوور لة دنياي رووناكبير و لةگةص خولياكاندا نايةتةوة.رووناكبير هؤشياريةكي رةخنةگرة كة بث پسانةوة لة رةخنةگرتنداية، ديارة كة ئةم رةخنةگةرة دؤخثكي رةخساوي دةوث تا بتوانث رةخنةكاني خؤي بة راشكاوي ئاراستةي بكات و بةربةستةكان نةبنة هؤي دانوسان و تةوسانةوةي.ديموكراسي وةك دؤخثكي سياسي لة ژياني كؤمةصدا زامني رةخساتي رةوتي رةخنةية. ديموكراسي يةكثكة لةو ميكانزمة بةهثزانةي كة لة كؤمةصگايةكي زيندوودا دةخولقث. كؤمةصي زيندوو ديموكراسي ديارة لة ئاست هةر جؤرة بةرگو لةمپةرثكدا و لة بةرامبةر هةر بير و ئةندثشةيةكدا كة پاوان خوازانة بيةوثت خؤي بة حةتميةت بسةلمثنث پةرچةكرداري دياريكراوي خؤي هةية و رادةچصةكث.رووناكبير لة لايةكةوة هةولي وةديهاتني وةها كؤمةصگاية هةوصثكي مرؤيانةية كة پارثزگاري بةرژةوةندي گشتي دةكات و زةمينةي بزافي رةخنةيي دةرةخسثنث.رةخنة و خوثندنةوةي هةميشةي ئةم دؤخة دةبثتة هؤي بةرفراوان كردن و لة باركردني دؤخي ديموكراسي و مرؤيانةتر كردني و دوورخستنةوةي لة مةترسي خؤ سةپاندن و خولقاني دةسةلآتي پاوانخوازانة. يا بةرةو كةمكردنةوةي ئةو مةترسي و تةنگةژانة كة روودةكةن ديموكراسي رةخنة موتور بةكردني زؤر تؤي ديموكراسية بؤ گرتني سيمايةكي هةرچي زؤرتري مرؤفة.


,02:12 , 2007/7/17 ,
بۆچوونه‌کان ( 3 ) | بۆچوون | لینکی بابه‌ت

 چمكه‌كاني واقيع و ولآته‌كاني وةهم                                    به‌شی 1  

                    

«فةيلة سووفةكان تا ئةمذو تةنيا خةريكي لثكدانةوةي جيهان بوون له روانگة و رثگاي جؤرا و جؤرةوة، ئثستا ئيتر دةبث هةوصي گؤذيني جيهان بدرثت.»

كارل ماركس- تزگةصث له بارةي فؤيرباخةوهله مثژووي كؤمةصگا و مرؤض يا تيدا كه تثكچذاوي فةلسةفةيه، ئةنديشه و بؤ چوونه رامياريةكان وةك لايه له ئةنديشةي ئاوازي ناب هةر له سةرةتاوة له ئةفلاتوونةوه تا دةگاته كانت و هةموو بيرمةنداني‌تر هةر يةكه به پثي بؤ چوون و رووانگة فةلسفييةكاني خؤيان ئاوذيان له ئاقارةكاني بزوات و كاري مرؤيي داوةتةوه، لةم روةتةدا و له زؤر بةي ئةم فةلسةفةيانةدا ئاقاري رامياري جيگه و پثيگةي تايبةتي خؤي هةية. ئةو دةمةي كه له خؤيندنةوةي جيهاندا و گةذان به شوثن مرؤدا واته هةر له سةرةتاي قؤناغي رؤشةنگةريةوه مرؤض بووه ناوةندي جيهان و بوون، واته بوون و جيهان له واقعي خؤياندا له سةر بنةچةي بةرژةوةندي و كامةراني مرؤض پثناسه دةكران. ئةم به ناوةندن بوون و پثگةتازةيةي مرؤض بةرئةنجامي ئةو گؤذانكاريه گةورانه بوو كه له بةستثنةكاني پثشكةوتني مادي و تكنؤلؤژيادا رووي‌دا، هاوذث له گةص گةشة و سةهةصداني«هثزة بةرهةم هثنةرةكان»ي كيشوةري ئةوروپادا.له گةص گةشةسةندني ئةم پرؤسةيةدا لثكدانةوة و وتووثژ‌كاري له ئاقاره كردايةكاندا به شثوةيةكي سةرةكي خؤي بةرجةسته كردةوه، به تايبةتي له ئاقاري رامياريدا. له رةوتي سروشتي و ئاسايي ئةم بؤ چوون و خوثندنةوانه‌دا كؤ قوتابخانةيةكي رامياري له دايك بوون و هةموو هةوصي خؤيان تةرخاني ئةوه كرد كه چؤن دةتوانن پثكهاتةيةك ئاراسته بكةن كه بؤ چوون و باوةذةكاني قؤناغي رؤشنگةري به باشترين شثوةي گونجاو بثنه بةر ئةنجام و دابين كردن.هةر لةو رؤژگارةوه ماركسيةت وةك يةكث له سةرةكي‌ترين بؤ چوونةكان خؤي خزانده ئامثزي كؤمةصگا و مرؤضةوه و له دنياي ئةنديشةي رامياريدا بةرجةستة بوونةوة يةكي بةرچاوي به خؤيةوة بيني.رةوةتي گةشةي كؤمةصگاي سةر‌مايةداري و قووصبونةوةي دژايةتي چينايةتي و سنوربةندكردني كؤمةصگا به پثي سةردةم و شثوةي بةرهةم هثنان و هثزة بةرهةم هثنةرةكان و سةرهصداني بزاضي جةماوةري بةرفرةوان بؤ رووبةذوونةوه له گةص دنياي سةرمايةداري، كؤيه له هثز و لايةن و چينه كؤمةلآيةتيةكاني بةرةو ئامثزي ئةندثشه سياسيةكاني ماركس راكثشا. روونه لةم ساتةوةختةدا ئاوذةدانةوه له بؤ چوونةكاني ماركس ئاوذدانةوةيةكي كار خوازانه بوو، به پثي كؤمةصناسي ماركس خؤي، هثزه كؤمةلآيةتيةكان كه بةرةو چالاكي سياسي دةجوان لةم روانگةيةوه سووديان لث وةرگرت. زؤربةي هةره رؤري رثكخراوه لايةنگرة‌كاني ئةم رةوته تةنيا وةك ئاوةزي سياسي پراتيكي ئةم روانگةيان قؤزتةوه، نةك وةك فةلسةفه و ئاوةزي ناب. بةرجةستةترين لايةني ئةم فةلسةفةيه روانگه رامياريةكةي بوو كه بووه دةست‌مايةيي هةموو ئةو هثزة سياسيانةي كه له ئاقاري ئةم ئةندثشةيةدا خؤيان پثناسه دةكردةوه و به سةر چاوةي ئةندثشةي فةلسةفةي سياسي خؤيانيان دةزاني.ئةمةش دةگةذثتةوه بؤ ئةو راستييةي ماركس خؤشي ئةوةندةي ئامادة كردني پثكهاتةيه بؤ دابين كردني لثكدانةوه كؤمةلآيةتي و رامياريةكاني، سةرقاصيان كردبوو ئةوةندة واتا و زاراوة فةلسةفيةكان سةرقاصيان نةكردبوو. گةرچي مثژووي فةلسةفة بث فةلسةفةي ماركس دةلةنگث و كةم دثنث. له مةذ فةلسةفةوه دياره كه ماركس روانين و بؤ چووني تايبةتي خؤي هةيه ئةوةتا له تزي يازدةهةمةدا له بارةي فؤيرباخةوه دةصث: تا ئثستا فةيلةسووفةكان به چةندين جؤر و شثوة سةرقاصي پثناسة كردني جيهان بوون بةلآم ئةمذؤ كثشه له سةر چؤنيةتي گؤذاني جيهانة نةك پثناسه كردنةوةي. هةر ئةم لثكدانةوه و بؤ چوونة به لاني ئةمه دةردةخات كه ماركس باوةذي بةو شثوةيه له فةلسةفه نييه وةك شثوةكاني پثش خؤي، بةلآم هةر ئةم بؤ چوونةديسان ئةم راستيه راوةستاو دةكات كه باوةذي به فةلسةفةيةكي‌تر هةية ئةويش فةلسةفةي گؤذيني جيهانه.باشترين دةستةواژه لةم بارةيةوه ئةم بؤ چوونةي كارص كورشه كه دةصث:«مامؤستاياني فةلسةفةي بورژوازيةت يةقينيان دةبةخشية يةكتري كه ماركسيةت خاوةني فةلسةفه نييه و هيچ جؤره ناوةذؤكثكي سةربةخؤي فةلسةفي سةربةخؤي نييه، وايان دةزاني بةم جؤره كارثكي گرنگيان ئةنجام داوه. هةروةها ماركسيه ئؤرتؤدؤكسةكانيش له لايةكي تروة باوةذ و يةقينيان به يةك دةبةخشي كه ماركسيةتةكةي ئةوان بة پثي سروشت هةناوي خؤي هيچ كارثكي بة سةر فةلسةفةوه نييه و وايان دةزاني بةم جؤره خزمةتثكي گةورةي ماركسيةتيان كردوه»كارص كورش- ماركسيزم و فةلسةفه.هةرچين و لايةن و كحؤمةصث كه باوةذ و ئةندثشةيةك به كار دثنث گوماني تيادا نييه كه ئةو ئةندثشةيه هةصدةبژثرث كه پثويستي پثيةتي و بؤ بزواتي خؤي به سودي دةزانث و دةتوانث ولآمي گرفت و پرسةكاني بداتةوه.هةر كةس سةربةسته به پثي تثگةيشتن و يؤ چووني خؤي و به ئةندازةي پثويست بير و بؤ چوونةكاني ماركس وةرگرثت و بيسةلمثنث يا به پثچةوانةوه دژي بووةستث و نةسةلمثنث، بةلآم ئةوةي گرنگه ئةوةيه كه جيهاني ئةمرؤ داني پثدا دةنث و دةيسةلمثنث كه ئةوه ماركس بوو كه وةك بيرمةندثكي كؤمةلآيةتي و رامياري سةدةي نؤزدةهةم و لة ئامثزي كؤمةصناسي كلاسيكي نةريتيةوه بنچينةيي‌ترين چوار چثوةي سةربةخؤي بؤ ئاوةزي سياسي و فةرهةنگي به جيهان بةخشي. هةر چةنده كه ماركس تةنيا سةرچاوةي ئةمك رةوته نةبووه و هةروةها تةواوكةري ئةم هةيكةلةش نةبوو.ساده كردنةوةي هةموو روانگة و فةلسةفةي ماركس و دابةزاندني تا ئاستي جةبري و لثبرانيكي ورد و خاوةن ميتؤد بؤ لثكدانةوةي ئةم فةلسةفةيه له گؤذثدا نييه و شثوةي خوثندنةوه و مامةصه له گةص كردني زؤر جياواز له ماركسية ئؤرتؤدؤكسيةكان نييه هةر چةنده له گؤشه روانينثكي ترةوةش بثت.لةم قؤناغة‌‌دا كه هةزاران فةلسةفةي مؤدثذن كةوتوونةته سةر زاران و جؤلان دةكةن و شةيپوري سةركةوتني هةموو لايةنةي سةرمايةداري لثئةدةن، له ولاتثكدا كه هةمووان دةصثن و دةنووسن ماركسيةت نه ناسراوة و به شثوةيةكي ناذةوا جةفاي لثكراوة و به لثكدانةوه و بؤ چوونة وشكةرووسياكانةوه گةمارؤ دراوه. ساصةهاي ساصه لةم ولآتةدا جؤره ماركسيةت و خوثندنةوةيةك لةم بيره تةشةنةي كردووه و پةرةي پثدراوه كه گومان به تاوان دةزانث و له ولاشةوه ماركس به هةنبانةي جادوويي دةزانث كه به هةر دةست پيادا كردنيث كثشةيةك چارةسةر بكات، هاوذث له گةص شةپؤلي سةرزاركي و توثرةي فةلسةفةي رؤژئاوادا كه بث جثگير بوون و ناسيني ريشة و بنةماكاني لةم ولآتةدا بوونةته هؤي ئةوةي كه ماركسيةت وةك خؤي نه‌ناسرثت ئثستا كه دؤخثك رةخساوة وئةو جؤره ئةندثشه گؤپاصيانه پاشةكشةيان كردووه دةخؤازث كه خوثندنةوةي ئةو روانگةيه نه له رثگاي لثكدانةوةكاني نةوةكانييةوه كه خؤيان كردبووه دةم ذاستي بةصكو راسته و خؤ له دةقةكاني ماركس خؤيةوه دةست پثبكرثت.ماركس و فةلسةفةي ماركسيزم ئةوةندةي له لايةن بيرمةندة ماركسيةكانةوه خراوةته بةر خؤثندنةوةي رةخنةگرانه رةنگة ئةوةندة له لايةن بيرمةنداني بورژوازيةتةوه نه خرابثتة بةر خوثندنةوةي رةخنةگرانه و هؤشيارانه و خاوةن مثتؤد. هةر له لؤكاچ و گرامشيةوة بگره تا دةگاته ئاصتؤسثر، كه رةخنةكاريي خؤندنةوةي كؤمةصگا مةدةنييةكةي گرامشي دة*كات و تا قوتابخانةي فرانكفؤرت و ميراتگرةكاني ئةو قوتابخانةيه وةك هابرماس و ماركسيه نوثيةكاني. بؤ پةراوثز كردني دةقه كلاسيكةكاني ماركس هةر ئةوةنده بهسه كه تةنانةت يةك نةوةي تةواو له تيوري رثژان و بيرمةنداني ماركسيةت هيچيان لةبارةي بةرهةمه فةلسةفيةكاني ماركسةوه نةدةزاني ماركسية سةرةتاييةكان تةنيا له رثگاي كتثبي سةرمايه و ئةو چةند بةرهةمةي تري ماركسةوه له گةص ماركس ئاشتنا بوون دياره كه ئةو بةرهةمانةش زؤرتر و لة راستيدا سةر بة زانستي ئابووري و مثژوويي ورامياري بوون. تا قؤناغي ئةنترناسيؤنالي دو‌هةميش هةر ئةم پرسه له گؤذثدا بوو كه بؤچي ماركس هةموو هثز و تواناي خؤي تةرخاني شيكردنةوةي فؤرماسيؤني كؤملآيةتي راميارييةكي تايبةت كردووة؟هةر له سةرةتاوة تا كؤتايي دةوراني ئةنترنالسيونالي دووةم ئةوه تةنيا بةرهةمةكاني ئنگصس بوون كه بوونه سةر چاوةي چارةسةر كردني هةموو كصشةكان. تا ئةو دةمةش يةكسان زانيني ناو ناوةرؤكي ماركس و ئةنگلس بةشثك له ئةندثشه و ئاوةز و باوةذ بوو كه گوماني هةصنةدةگرت. زؤربةي بةرهةمةكاني ماركس وةك«رةخنةيةك له سةر فثر كاريي هيگصي دةوصةت و دةسنوسة ئابووري و فةلسةفييةكان» له ساصاني 1927 تا 1932 چاپ و بلآوكرانةوةكه زؤر كثشةي بؤ ماترياليزمي ديالكتيك نايةوه كه بووبوه فةلسةفةي رةسميي بزاضي چةپي سةر به ئؤردووگاي سؤسياليزمي ئةو سةردةمه. نموونة و روونكردنةوةي لةم بابةته زؤرن، باشترين نموونة ئةو پثشةكييةي لؤكاچه كه له ساصي 1927‌دا بؤ كتثبي«مثژوو و هؤشياريي چينايةتي» خؤي نووسيوويةتي. ئةو سةپاو و حةتمةيةته مثژوويةي كه ماركس دةخرثته بازنةيةوه و له خوثندنةويةكي سةرپثيدا پثي دةبثته جةبر خوازثكي غةريبزان خؤي ئاوةها پثناسة و باسي دةكات:«مثژوو هيچ به پثزي و گةورةيةكي مةزني نييه، مثژوو هيچ كارث ئةنجام نادات و له هيچ شةذثكدا ناجةنگث، بةصكو ئةمه مرؤيه، مرؤي واقيعي، مرؤي زيندوو كه چالاكي دةنوثنث و به پثز و توانايه. له هةر شةذثكدا دةجةنگث. بؤ چوونثكي نةزؤكه ئةگةر وابزانين كه مرؤض وةك ئامرازث له دةست مثژوودايه و له راستاي ئامانجةكاني مثژوودا به كار دثت. بةم بؤ چوونةوه كه مثژوو بوونثكي سةربة خؤي هةيه، مثژوو شتثك نييه جگة هوص و چالاكيةكاني مرؤض بؤ دابين كردني ئامانجةكاني» كارص ماركس ئيدةئؤلؤژيي ئاصماني.له كوثنةي ئةم پؤلثن و پثناسة كردنةدا مثژوو‌خوازيي موتصةق و جةبري سةپاوي مثژوويي بةدي دةكرثت و بةرجةسته دةبثتةوه؟ لةم لثكدانةوةيةدا بچووكترين هةوص بؤ حةتمةيةت بةخشين به مثژوو بةدي ناكرثت.بؤ رةوايي هةوصةكاني مرؤض و پثناسة كردني وةك واقعي بوون و ناوةندي جيهان هيچ هةوصثك له گؤذثدا نييه كه له دةرةوةي كردار و چالاكي مرؤضدا سةپاوثكي بة هژمؤني بدؤزثتةوه و بؤ ذةوايي بةخشين به سةر مرؤدا داسه پثنرثت ئةوه مرؤضي مثژوويي نييه كه لةمن پثناسةيةدا بةدي دةكرثت بةصكو پذاوپذ به پثچةوانةوه ئةوه مثژووي مرؤيية كه بةرهةمي چالاكيي مرؤض و هثزه بةرهةمهثنةرةكانه، هةرچةنده كه له هةر سةردةمةدا شثوه و شثوازي تايبةت و بةرجةستةي خؤي هةيه.    لثرةدا به رؤشني دةرةكةوثت كه بةها ئاويةزيةكاني ماركس تةنيا مثژوويي نييه، بةصكو هةصگري پثوةنديةكي ئاوةزيي راسته و خؤيه له گةص جيهاني ئةمرؤ و هةل و مةرجيدا. بةرهةمةكاني ماركس به تثكذا و له كؤبةندي خؤيدا له باوري رةگةز و پثكهاتةكاني كؤمةصگاوةية. هةر كؤمةصگايةك كه بكذي به شثوةيةكي زانستي و دوور له سياسةت و ئايدةلؤژياوه بكةويته بةر باسي كؤمةصناسي.دياره ماركس و ئةنگصسي هاوذثي هيچ كاتث ئاوةها داوايةكيان نةبوو كه هةموو چالاكيةكاني مرؤض و بزواته ئةندثشةيةكاني له رثگاي جةبري ئابووريةوه پثناسه و ئاراسته بكةن.ئةوان كه هيچ كات روانگة و بؤ چوونثكي حةتمي و جةبر خوازانةيان له مةذ مرؤضةوه نةبووه و لةم روانگةيةوه سةيري چارةنووسي مرؤضيان نةكردووه، ئةوان مانا و واتةي مرؤضي قؤناغي رؤنيسانسيان به باشترين لثكدانةوه و پثناسه لاي خؤيان وةرگرتبوو، چؤن بازنةي تةكسي چارةنووسي جةبري دةسةپثنن به سةركةوشةن و مرؤضدا؟

        


,01:57 , 2007/7/17 ,
بۆچوونه‌کان ( 0 ) | بۆچوون | لینکی بابه‌ت

فثدراصيزم پثكهاتة و رؤنان                                              به‌شی 1وشةي فثدراصيزم كة ماوةيةكة بة شثوةيةكي گشتي و بةرين و هةر ساتة لاي ئثمة دووپات و دووپات دةبثتةوة دةخوازي كة رامان و سةرنجثكي لي بدريت و هةوصي دياري كردني جؤر و فؤرم و ناوةرؤكي بة پثي تثؤري بدرثت.فثدراصيم هةر ساتةوة كة وةك روانگة يان تثؤريةي رامياري بةرجةستة بووةوة تواني خؤي بكاتة هاولق و هاوذيي هةندي زاراوةي ديكةي وةك ديموكراسي و نةتةخوازي بؤ خؤي لة گؤذةپاني هثنا بوو. لة سةدةكاني هةژدة و نؤزدةهةمدا بؤ چارة سةركردني گرفت و كثشةكاني كؤمةصي ولآت بثتة قاصبثكي گونجاوي ژياني هاوبةش و بث‌هةراي سياسي چوونكة ئةم ولآتةنة بة هؤي باري ناوخؤي خؤيان و جؤرة تايبةتيةت و پثكهاتنةي كؤمةصگاكانيةوة كة لة چةند نةتةوة و كةبلتوور و شوناس پثكهاتبوون وة هةر ئةم رةگةز و پثكهاتةية نةيدةهثشت كة دةوصةت و دةسةلآتثكي ناوةندي كؤخواز دروست بكةن كة كؤي دةسةلآت و هةوداكان بگرثتة دةست خؤي.هةر لةم زةمةنةوة فيدراصيزم وةك روانگةيةكي سياسي كة توانايي و دةسةلآتي زؤري هةية بؤ چارةسةر كردني كثشة و گرفتةكان لة دامةزراندني دةوصةت نةتةوةدا بووة خاوةني بةهونرخي تايبةتي خؤي هةر ئةو ولآتانةي كة خوازياري راگرتني يةكثتي خؤيان و لة هةمان كاتيشدا چةند جؤري پثكهاتةي كؤمةصگاكاني خؤيان بوون ئةم سيستةمة بووة مةكؤي ئاور و سةرنجيان. چةند پثكهاتةي و هةمان جؤري وةك چةند زماني و ديني و نةتةوةيي و مثژوويي و... هتدئةو سيتمة وةك رثگا چارةية بؤ هةموو هةل و مةرج و دؤخانةس كة تاياندا باس و خواستي چؤيتةتي پثكةوة ژياني بي‌هةراي دةسةلآتة ناوةندس‌سةكان لةگةص ناوةندةكانس‌تر گرنگة و دةبص چارةسةر بكرثت، جا لة چوارچثوةييةكثني‌يةكي نةتةوةيي‌دا يا لة بارةيةكي فراوانترناوچةيي‌دا بثت. بووة نموونةيةكي سةركةوتوو كژه تاقي كردنةوةي خؤي بة ئةنجام گةياندووة. خاوةن رايان و بيرمةنداني ئةم بةستثنة پثيان واية كة چارةسةري فيدراصيزم ئةو توانايي و دةسةلآتةي هةية كة لة خاصي تةريك و پةراوثزةبةرة دةتوانث و ئةو چالآكية لة هةرثمي بةرثوةبةرثت و رثكيان بخات.ئةم وشة براي زؤربةي رايان سةر بة بيچم و جؤرثكي سياسي دياريكراوة و دوورة لة ئايدؤلؤژي و گري دانةوةي بة ئايدؤلؤژييةكي سياسي دةزانن بؤ رثكخستن و دابينكردني بةرژةوةندي دوو يا چةند لايةنة.برژةوةندةي لة خاوةن رايان مثژينةي فيدراصيزم دةگثذانةوة بؤ دةوصةت شارةكاني يؤمامي كؤن و دةصثن سةرةتاي‌ترين نموونةكاني فيدراصيزم لة دةوصةت شارانةدا خؤي نيشان ئةدات. چونكة ئةم دةوصةت شاران لة ناو خؤدا يةكثني‌ية كؤمةلآيةتيةكانيان پثك دةهثنا كة لة بنةچةي Lefoedu بوو وة هةروةها ئةم وشةية ريشةي فيدراصيزمة واتة پةيمان‌نامةي نثوان شارة سةربةر خؤكان بؤ گةيشتن بة مةبةستة ديپلؤماسي و سةربازي و بازرگاني و... شتةكان.هةرچةندة كة كؤيةك لة خاوةن رايان فيدراصيزم بة بةرهةمي سادةكاني هةژدة و نؤزدة دةزانن و بة يةكث دةست هاتووةكاني مؤدثرنة سةير دةكةنف بةلآم هةندثكي ديكة دةصثن لة سدةكاني ئاوةذاستدا نموونة سةرتاييةكاني فيدراصيزم لة چؤنيةتي پةيوةندي نثوان دةسةلآتدارية جؤراوجؤرةكانةوة رةخساوة و سةري فةصداوة و پاشان بؤتة نموونةي دةوصةتة فيدراصيزمةكاني دوايي.لة سةدةكاني ناوةذاستدا دةسةلآت و دةوصةتة ئيمپراتوريةكان زؤرترين هيز و دةسةلآتيان دةداية دةرةبةگةكان و شارةكان سةر بة خؤ ئازاردةكان بةلآم بؤ خاوةن زةوية گةورةكان و ئةو ئةشرفانةي كة پةيوةستي زةوي بوون دةسةلآت و هثزي كةمتر قايل دةبوون. شاوذث لةگةص ريسكان و سةرهةصداني ولآتاني خاوةن دةسةلآتي سةصتةنةتي و كؤبةستؤدا «سانتراص» ئةم نموونةية لة فيدراصيزم ئاوا بوو.دةركةوتني جؤر و بيچمي دوصةتي فيدراصي دةگةذثتةوة بؤ ساصي 1235 زانييني كة لة بارودؤخثكي جياوازدا لةگةص پثشوو خؤي دةردةخات ئةم رواصةتة كة بووة بةكث لة بنةماكاني كؤنفرادسيؤني ئةمذؤيي لة ولآتاني سوئي‌‌دا پثك هات بة هاوبةشي سي كانتؤن لة پثناوي بة دةست هثناني ئاشي ناوخؤثدا و پارثزگاري و بةرةنگار بوونةوة لة رووي هابسبؤرگةكاندا.جار چاومان بة پثناسة و لثكدانةوةي تثوري دةكةوي لة مةذ فيدراصيزمةوة كة مثژووي ئةندثشةي رامياري ئةم پثناسة و تؤثژةكارية دةداتة پاص ئالتوزيوس وةك يةكةم تثؤري رثزي فيدراصيزم باسي لثدةكات.هةر چةندة كة لة بارةي داذشتنةكاني ئةم بيريارةوة هةندث بؤ چوون و لثكدانةوة هةية وةك ئةوةي كة پثناسةكاني ئةو هةصگري جؤرة تةم و ناديارييةكن و ئايا ويستوويةتي لة واتاي سوود وةرگرث جؤرة تةم و ناديارييةكن و ئايا ويستوويةتي ل
ة واتاي دةسةلآتداريةتي بؤ پثناسة كردني دوا قؤناغةكاني ئيمپراتؤري سوود وةرگرث يا تةنيا بؤ لثكدانةوةي چؤنيةتي هاتن ناوي دةستة و تاقمه ئةتنية كان بؤ ئةم ئيمپراتؤريانة. يا دةويست خودموختاري و سةربةستي هةر دةستة ئ تاقمث بة جيا لثكداتةوة و پثناسة بكات. لةم رةوتةدا مؤنتيسكؤيةكثكي ديكة لةو خاوةن راية گةورانة كة لةم بارةوة قسةي كردووة و لة سةر بذيار ئةدةن كة خؤيان پةيوةست بكةن بة شاوشارياني دةوصةتثكي گةورةترةوة كة دةيانةوث پثكةوة دروستي بكةن. مؤنتيسكؤ باسي يؤنان و رؤم دةكات و لة هاوكاري و هاوبةشي ولآتاني ئيوارةكاني دانوت و راين دةوةثت و ولآتاني سوئيس و هولةند وةك نموونةي كؤمارة فدراتيوةكان باس دةكات. ئةمانؤئل كانت فةيلةسووفي گةورةي ئةصمان باورةي ئةصمان باوذةي وابوو كة بوون و ئامادة بووني فيدراصيزم بؤ ئاشتي مةرجي گرنگ و پثويسته. مةبةستي لة ئاشتي نةبووني ئةگةري مةصگيرساني شةذ بوو.
لةو چاخةدا كة دروست بووني دةوصةت نةتةوةكان بووة باو هاوذي باورث لةگةص چاخي رؤشنگةري و پيشةسازي ئةورووپادا دةوراني فيدراصيزم بة دروست بووني ولآتة يةكگرتووةكاني ئةمريكا دةستي پثكرد و سةري هةصدا هةرچةندة كة دروست بة خؤي جةماوةري ئةمريكا بةم ماناية كة پثكهثنةراني ولآتة يةكگرتووةكان خةصك و جةماوةري ئةمريكا خؤيان بوون كة هةر لايةنةيان سةر بة يةكث لة سيزدة دةوصةتةكةي ئةمريكا بوون و لة هةمان كاتدا سةر بة دةستة و گرووپثكي فيدراصيش بوون.كارگثذاني ولآتة يةكگجرتووةكان هةوصيان‌دا كة كؤمةصيك ناوةند و رثكخراوةي تازة و كارا دامةزرثنن و بة كاري بثنن كة خاوةني دةسةلآتثكي زؤر و بةرين نةبن.بة شثوةيةك دةوصةت هةرثمةكانيش لة توانايي و دةسلآتي خؤيان بي‌بةش نةبن. هةر لة بةر ئةمة لة بارةي چؤنيةتي و شكلي دةوصةتةوة واتةيةكي دوو دةستةيي و دوو لايةنة سةري هةصدا كة بريتي بوو لة كؤ بوونةوةي ناوخؤي وناوچةيي وة هةروةها كؤمةصگاي نةتةوةيي ئةم رووداوة بووة هؤي جيا بوونةوةي شثزةكان و دابةشكردني دةسةلآت لة نثوان دةولةت هةرثمةكاندا. ئةم جؤرة فام تثگةيشتنة لة فيدراصيزم كة لة ولآتة يةكگرتووةكاني ئةمريكادا سةري هةصداوة دةبثتة هؤي گةشت و بةربلآو بووني ديموكراسي. چوونكة دةبثتة هؤي ئةوةي كة شيوةي بة كار هاتوو لة ياساي بنةذةتيدا لة بارةي جياكردنةوةي دةزگا و هةوسث هثزةكةي راپةذاندن و داوةري و داذشتنةوة تةواو و بة شثوةيةكي چاك جثگير بثت و بة شثوةية ئةم پثكهاتةية خؤي بةرجةستة بكاتةوة كة مؤنتسكؤ واتةني دةسةلآت بةر لة دةسةلآت بگرث.هةر لة چوارچثوةي ئاوةها نموونةيةكدا بوو كة لة سةدةكاني نؤزدة و بثست هات كؤ ئةزموونثكي نؤي لة بارةي فيدراصيزمةوة بة دةست هات و دةركةوت. هاوذث لةگةص ئةم سةرهةصدان و ئةزموونة نوثيانةدا بابةتة تثوري و فةلسةفي و رامياريةكان دةركةوتن و هاتنة مةيداني گفتؤگؤ و ئاخوتنةوة هةرچةندة كة تا ئثستا ئةن باس و بابةتانة نةيانتوانيوة تثورييةكي تاقانة و خاوةن سةلماوري گشتي بؤ فيدراصيزم دةستةبةر بكةن.يةك لة بؤ چوونةكاني لة هةر فثدراصيزمةوة سةر شؤري «ژوزف پرودون»ة كة دةصث فيدراصيزم بة واتاي گشتي و بةربلآوي خؤي بريتيية لة گؤذانكارييةكي گشتي بؤ چاكسازي پةيوةنديية كؤمةلآتيةكان. بة باوةذي ئةو رثكخراوةي كؤمةلآيةتي بريتيية لة شرةي لة پةيمانةكان و فيدراصيزميش پةيمانثكي راميارية. ئاوةها رثكخراوةية دةبثتة هؤي كةوتنة سثبةر و كةم رةنگة بوونةوةي دةوصةت‌دا بة كار دثت كة لة پةيماني سياسيدا رةچاو كراون.لةم بارودؤخةدا دةوصةت دياردةيةكي ناسةركيية و بة شثوةي رثكخراوةي دووهةم ئاوذي لثئةدرثتةوة. بة باوةذي پرودون بنةماي فيدراتو بريتيية لة رثكةوتن و ئاشت كردنةوةي دةسةلآت و ئازادي. ئةو واية كة دةزگاي رامياري لة سةر بنةچةي دوو خاصي سةروكي و بنچينةيي دژواز پيك دثت واتة دةسةلآت و ئازادي لة رثكخراوةي فيدراصدا بةهامي زؤرتر دةدرثتة ئازادي.

 


,01:52 , 2007/7/17 ,
بۆچوونه‌کان ( 0 ) | بۆچوون | لینکی بابه‌ت

مةستوورةي كوردستاني يا مةستوورةي ئيراني؟  

                                                                                                  به‌شی 1بؤ خوثندنةوةي دنياي ئةنديشه و روانگةو و بةرهةمه هونةرييةكاني هةر كةس پثويسته كه ئاوذي له رةوانناسي تا كه كةسي‌و كؤمةلآيةتي و هةر وةها جةماوةرناسي و كؤمةصناسي و زانستةكاني ديكةي ئةم بةستين و بوارانه بدرثتةوه. بؤ رامان له مةستووره و كاره هونةرييةكاني هةر وةك هةر كةسثكي ديكه ئاوردانةوة لةم بواره و بةستينانة هةره پثويستن. بةلآم به داخةوه هةموو ئةو زانستانة به شثوةيةكي سةر به خؤو به مؤتؤدي گونجاوي خويانةوه لةو سةردةمةدا له مةصبند و زيدي مةستوورةدا نةبوون و هثشتاش به كاصي و نةذسكاوي لاي ئيمه سووديان لثوةر دةگيرثت. بؤيه و به ناچار دةبث بؤ شوثن هةصگرتني ئةو بابةتانةو كةسايةتي مةستووره خؤي و ناسيني پثكهاتةي كؤمةلآيةتي و مرخي جةماوةرةكةي دةبث سةر چاوةكانمان هةر نووسينةكاني مةستووره خؤي بثت و له پصةي يةكةمدا و پاشانيش بةصگة سةصماو باوةذ پثكراوةكاني ديكه. ئةوةي كه مةستووره خؤي هةر مثژو و نووس و هةم هةصبةست‌وان بووه وبه دوو زماني كوردي و فارسي نوسيوويةتي و هؤنيوو يةتةوه له خؤيدا شاريگايةكي چاكه بؤ كةوتنه ذثگا و فام كردن و خوثندنةوةي دنياي ئةندثشة و ذوانگة و هةناسه هونةرييةكانيو وه هةروةها بؤ ناسيني ذثژةيي كؤمةصگاكةيو ئةو جةماوةرةي كه ئةو له ناوباندا ژياوة. له نووسينةكاني مةستوورةدا دوو فاكتةري گرنگ و سةركي خؤيان دةر دةخةن و دةبنه مايةيي ئدةوةي كه بكرث به شثوةيةكي تاراديةك باش ئاوذري له مةستووره و كارةكاني بدرثتةوه. ئةو دوو فاكتةري هةره گرنگ و سةرةكي چين و پثكهاتةي كؤمةلآيةتي كؤمةصي سةردةمةكةيةتي كه مةستووره خؤي به وردي له شوناسي خؤي‌دا هةردوكيان دةست‌نيشان دةكات. لثرةدا مةبةست لثكدانةوةي ميكانيكي نيه كه راسته و خؤ كؤمةصناسي ذامياري و نةتةوةخوازي سياسي بكرثنة چةق و بنةماو بةر ئةنجحامةكاني لثوه هةصگؤزين.لثكدانةوةي كةوشةني ئةندثشه و هونةري مةستووره وةك ئةندامثكي پةيوةندكراو به بنةماصةي ئةردلآنيةكانةوه بث رةچاوو كردني هةر دوو لايةني ئثستاتيك و ديناميك له هوونةردا نةگوونجاوةو.چوونكه ئةو وةك كةسثكي تايبةت و سةر به بنةماصةيةكي تايبةت گؤشه نيگاي هونةري خؤي به شثوةيةك رةنگ رثژ كردووه كه ذةنگه دوور بثت له هونةري گشتي و كؤمةلآيةتي و له گؤذانه كؤمةلآيةتيةكاني به شثوةيةكي ديناميكي نةگةشتبث. هةر بؤيه دةخوازي كه پثش هةر باس و خواستث له سةر مةستووره دةبث هةوصبدةين كه له سةر چاوةكاني ذووناكبيري و پثشخواني ئةندثشةو رةگةزه كةلتوريةكاني ئاوةزي بگةين.به خوثندنةوةي هونراوه و پةخشاني مثژووي ئةردةلآن و هؤنراوةكاني دةر دةكةوثت كه مةستووره خوثنةرثكي وردوو بةردةوامي شانامةي فثردوسي بووه.پةخشان و جوري ووشه ئارايي و رادةي به كار هثناني واژه و دةستةواژه حةماسيةكان لاي مةستووره بهع رادية زؤر و بةر چاوون ئةگةر بمانةوث بةراوردثكي سةبك‌ناسانة بكةين ذنگة ناذةوا نةبثت ئةگةر قاثل به جؤره پةروردةيةكي خؤراسيانة بين بؤ مةستووره. چوونه سةرةوةي ذادةي هؤشياري نةتةوةيي گةلي فارس و گةذانةوة بؤ كلتور و شارستانيي كؤني ئثران و چاوبذينه مثژووي ئؤستوورةيي ئثراني كؤن له ناؤ كةصه نووسةراني فارسدا يةكثكة له رةگةزه هةره گرنگ و بنةرةتيةكاني سةبكي خوراساني. كه له لاي مةستووره بةزقي خؤي دةنوثني و پذذةنگدةر دةكةوثت، ئةمةش يةكثكة له بةرئةنجامةكاني دةسةلآتي سامانيان له ئثراندا. لةم پةيوةنديةدا مةستووره هثندة دةچثته پثشةوه كه بنةو بنةچةي كوردان و مثژووي كؤني ئةم گةله دةبةستثتةوه به بؤ چوونه ئووستوورةكاني فردوسيةو دةقاودةق قايل به بؤ چوون و پثناسةكةي ئةو دةبثت له مةذكوردانةوه. گةذانةوه بؤ ذةگةزةكاني كؤني ئثران و دؤزينةوةي شووناسي كةسي ئثراني لةو كةلتووره كؤنةدا يا به واتايةكي‌تر شووناس سازي ئثراني لةم فؤناخةدا لاي فثردؤسي گةشه دةكات و دةگاته چصه پؤپةي خؤي و ذةنگة شانامة شتثكي دة نةبث جگه هةوص بؤ دؤزينةوة و سةلماندني ئةم شو.وناس سازي‌ية سةرةراي هةموو بةهاو نرخةكاني ديكةي زماني و هونةري و جوان‌ناسانةي شانامة. ئةمه چةقي ئةندثشه و جةوهةري ذووانگةي فردوسيه و خؤدرينةوة لةم راستية مةحاصة.نووسراوة و هؤنراوةكاني مةستوورةش پذ و لثو رثژن لةم واژه و دةستةواژنةو ئةو باس و كةسايةتيانةي كه فيردوسي دوزيؤ نثتيةوه و سازيووني و سةصماندووني. داذشتن و خووصقاني ئةم رةووته و مةبةستي باسكراوي سةره وةبوون لاي فثردوسي، هةر چةنده وا پثدةچي كه مةستووره بؤ پثوةند كردن و هةصواسيني بنةماصة و شانازي كردن بةم ذةگة زوو مثژووة وةكة بانگةشةي رةسه نايةتي و ئثراني بوون دةكات ئةم كارةي كرد بثت. گةذانةوه بؤ خؤو به دةست هثنانةوةي شووناسي نوث و خؤ بةكةم نةزانين له بةرامبةر دةسةلآت و كصتووري تازه راصبووي عةرةب له ئثراندا له زؤر شوئين و كاتدا دةگاته جؤره خؤ به زل زانين و به خؤوه نارينث كه دةبثته بةشثك له هةناسةي نةتةوه خوازييةكي تووند و دةمارگرژ له كلتووري فارسدا و له سةر و بةندي دةسةلآتي سامانياندا بةزةقي خؤي دةنووثني. ئةم پةل هاوثشتن و خؤ به زل زانينة له هةندث شووثندا ئةوةنه تةشةنه دةكات كه لايةني كةسةكي به خؤيةوه ودةگرثتوو و وةك جؤره بةهايةكي تاكي لثدثتوو له لاي هةندث كةس و نووسةر دةگاته لاف و گةزافي كةسةكي ئةم لايةنةش لاي مةستووره ئامادةيه.كشد گر خيمه حسنش بر اين اقليم مستورهبرد از خاطر مجنون خيال روي ليلي رايا ئةوو كاتةي كه دةصي.هست مستوره چون زر قارون شهرهو نيست در جهان خراب كه وا بوو دةتوانين بصثن سةر چاوةي يةكةمي ئاوةزو ذووناكبيري مةستووره شانامةي فيردوسية و مثژووي كؤن و ئوستورةيي ئثران و له يةك ووشةدا فةرهنگ ئاماژةي بؤ دةكات و خوازياريةتي. له بةر ذوشناي ئةوو باسةي سةروه كاتي ئةوه هاتووه كه به وردي و نمونةوه تةتصةيةكي ئةنديشةي مةستووره بكةين و بزانين چةنده گؤشكراوه به بةرهةمي كلتوري ئثراني و فارسي و چةندةش له ژثر كاريگةرثتي ئةو زمان و ئةنديشةيه دايه و تا چ ذادةيةكيش ئاشنا به كلتوري كوردي سةردةمةكةي خؤي مةستووره له لآواندنةوةيةكدا بو خةسرةو خاني مثردي ئاوةها دةدووثت و باسي دةكات و وةسف و ئيدةئالةكاني له دنياي فيردوسي قةرز دةكات و ئةوو سةر چاوةيه دةكاته ئاخثزگةي بؤ چوونةكاني:چوون ذؤستةم ساحثب زؤر و زاتم ذونة و شيروان تةور جةم سيفاتم ذوسياوةش ويص كام نةياوام ذويا له لاواندنةوةيةكي ديكة‌دا دةصث:جةمشيد ساني فةرةيدوونم ذو ئيسه گيردا قةبر دوونم ذوشاة لال كةمةر هةم لاص بةخشم ذو ساني تةهةمتةن ساحثب ذةخشم ذوبةذاشكاوييةوه دةتوانم بصثم ئةم لاوندنةوةيه و هةر دوو نموونةي باسكراو هةر لةتةك واژةو دةسته واژه و كةسايةتي و سيقةتةكانيةوه هةتا جؤري خةياثةكانيشي هةر هةموو هةناسةي فيردوسين و له جيهاني ئةوةوه زاوونةته دنياي خةياص و ئاوةزي مةستوورةوه. ئةم بابةتة ئةووكاته گرنگتر دةبثت كه بزانين ئةم ووتانه وةرگثذ دراوي فيردوسي نين و نووسراووي سةر به خؤي مةستوورةن. ئةگةر بمانةوث ذثژةيةكي پات بوونةوه«بسامةدي» له واژةكاني ناو ديواني مةستووره بگرين گومانم نيه كه ئةم واژانةي خوارةوة گرةوو دةبةنةوة و زؤرترين ريژة بؤ خؤيان تةرخان دةكةن  ووشةكاني وةك«خةسرةوي پةرويز. جةمشيد. جةمشيدي ساني. تةهةمتةن. سياوةش. شيري شير ئةفكةن. كةمةرلاص. لاص بةخش . تاج. سپةهر. دوون. فةرةيدوون. شاي فةريدوون خؤ هوژةبر» و زؤري تر مةستووره هةر له ذيچكةو و ذةووتي ئةو كلتورةدا و پذ له ئاوةزي ذةسةنايةتي و ئوستوورةي مثژووي ئثراني و بةدانسقةزانيني فةرهةنگي فارسي ذيدةبرثتوله مثژووةكةيدا و هةر دوو بةشي كوردي و فارسي هؤنراوةكانيدا نةهةناسةو نةبوونثكي ولآتي كوردةواري به رووي  خوثنةردا نادات وشوثن پثگرتني خؤشةويستي زثد و شقصي جوگرافي و كلتوري كوردةواري هثوايةكي بث ئاكام و ئامانجه. هةر به پثث‌نوسراوةكاني مةستووره خؤي سةر چاوةي دووهةمي ئاوه زو و كلتوري ئةم خاتوونه دةگةريتةوه بؤ ئةدةبي فارسي سةدةكاني حةوتم و هةشتم به شثوةيةكي ديار و بةر چاوو له پلةي يةكةمدا شاعثري گةووره و مةزني فارس حافزي شيرازي و تا رادةيةكيش سةعدي، هةر چةنده كه هةناسةي شثوة و شثوازي عثراقي لاي مةستووره زؤرتر له كلآو دوچنةي دنياي حافزةوه خؤي دةنوثني:گةرانةوه بؤ خؤوسةر كثشانه دةروون و دوور كةوتنةوه له واقع و ژياني ذاستي و ذئال و چريكةي غةم چذين كه هةندث له تايبةت‌مةنديةكاني شثوةي عثراقين لاي مةستووره خؤ دةنوثنن هاؤري له گةص به خؤدا هةصدان وةك ئةم نمونه كه له هةرثمي سةوزي شيعر و باوةرةكاني حافزةوه لاي مةستووره ذوو داوه و جؤره به پشتا كةوتنةوةيةكة له ئةركةكاني دين.امروز چو ساقي به چمن فصل خزان استمي ده انديشه مكن كه ماه رمضان استاز موعظه شيخ مينديش و به كف نه رطلي دو سه كين فتوايم از پير مغان است اي روح روان ريز بكامم قدحي چند زان باده بي‌غش كه مرا روح روان استيا ئةم هورنراوةيه كه چورةي دثت له خةياص و بؤ چوون و وثنه شيعيريةكاني سةعدي شيرازي.چنانم از بر جان جهان رفتكه گويي از تنم يكباره جان رفتمبند اي ساربان محمل كه امروز ازآب ديده نتوان كاروان رفتيا هةر له تيلةي چاووي كيژه مووغاني حافزةوه دةصث:بكوي ميكده رفتم حديث تو به شكستمز شيخ پا كشيدم ز زهد بيهوده رستمچو دل ز معصومه كندم بدين جاي خويش نشستممتاع دين و دل اينك بترك مغبچه دادمدر اين معامله بنگر چه طرفه طرف ببستممةستووره هةر وةكو خؤي دةصث بةذيكةوت و له رثگاي قةدةرةوه كةوتؤنه ناو بنةمالةي ئةردةلآن و وةك خوين‌بةس درواةته ميري ئةردةلآن و بؤ چارة سةر كردني كثشةي نثوان بنةماصةي ئةردةلآن و بنةماصةكةي خؤي كراوته هاوسةري خةسرةو خان و ديار نيه خؤي لةم پةيوةنديه چاةنووس سازةدا چةنده خاوةن هةصويست و ذابووه وه چةنده ذوصي بيني وه هةر وةها لةم بارةوه مةستووره خؤي له مثژووي ئةردلآنةكةيدا دةنووسي:باوكي ئةم كةمينةيهو مامؤو ئامؤزاكانم سةر له بةربةفةرماني مير كؤت و بةنكران ورةوانةي گرتووخانه كران پاش ماوةيةك فةتح عةلي بةگ و سوصتانيان له قةلآي قسلآندا كوشت. ئةكبةريش به هةزار كةصةك و دةهؤ ذزگاري بوو مامةشم چوونكه هيچ تاوانيكي نةبوو  ئازاد كرا و به بةزةيو دص ئاواييةوه خةلآت كرا. ئةوةبوو بؤ بتةوكردني ئةم پةيوةنديه و له ناوو چووني ناكؤكي له ئةنجامدا بةنده و بةندةوار هاوسةري خةسرةو خانم قبول كرد.

,01:43 , 2007/7/17 ,
بۆچوونه‌کان ( 0 ) | بۆچوون | لینکی بابه‌ت

كومةلناسي ئةدةبيات

                                                                                    به‌شی 1  

«خولقاندني هونةري»خولقاندنو و بةرهةم هثنان شاذگي ناوندةني ژياني مرؤفه، بةبث هةوص و خولقاندن سةر كةوتني مروض له قؤناغي جةنگي مانةوةدا نة گونجاوه. بةرهةم هثنان كارثكي كؤمةلآيةتيه كه به لث‌‌بذان و هةوص و كؤششي هةموان دةگاته ئةنجام. له كؤمةصگاي سةرةتايي هاوساز دا هةموان له هةمو قوناغةكاني بةرهةم هثناندا هاوكاري و هةرةوةزي دةكةن. بةلآم له كؤمةصگاي ناسازگاري پثشكةوتوودا لايةني بيري كار و بةرهةم له لايةني عةمةلي و كؤششي ئةوجيا دةبثتةوه. ذا له عةمةل، زانين له توانايي و ناسين له دةست تثوةردان و گؤذان دوور دةكةونةوه. هةر يةك لةم دوولايةنة دةكةوثته ئةستوي چينث له چينةكاني كؤمةصگا، لةگةل گةشة و نةشة كردني توانايي و پسپؤذي داو دابةش بووني كار و جيا بونةوةي توثژكؤمةلآيةتيةكان كرده هزريكان له يةك زياتر جيادةبنةوه و هةرچي زؤتر دابةش دةبن به كؤمةلثك كاري بچووك بچووكةوه له ئاكامي دابةش بووني جوولآنةوه هزرييه بةرهةم هثنةكاندا(جادووي سةرةتايي) زانست و هونةرو ياسا كؤمةلآيةتيةكان له دايك دةبن. بو ئةوةي بتوانين ذةوةندي هونةر به وردي شيبكةينةوه له كؤمةصگاي ناهاوسازي پثشكةوتوودا ئةبث شوثنة پثي خولقاندني هونةري بدؤزينةوه و به جيا كردنةوةي سنوورةكان و دياري كردني روون و ئاشكراي ئةو له هةمو هةوصه كؤمةلآيةتيةكاني ديكه بگةينة پث‌ناسةي. بؤئةم مةبةسته ئاماژة كردن بؤ رةوانناسي مرؤض و روانگةي هونةر و زانستي پثويسته. هةروةكوو دياره ئةتوانين رةوان و روانگةي هونةري زانا و هونةرمةند له چوار چثوةي رةوان ناسيدا وا دارثژين. مرؤض كه بةشثكي بوونةوةري بث‌سنوورة. وةك هةر بة‌شثكي ديكةي بوونةوه‌ر گرث دراوي بةشةكاني ديكةية و له گةصياندا له پةيوةنديداية. ئةگةر بوونةوةري بث مرؤض به سروشت دانثين ئةتوانين بصثن كه مرؤض و سروشت يةكثتي و هاوسازي‌يان هةية و هةموو كات وةك هاوكثشةيثكي بةرامبةر كاريگةرييان لةسةر يةكتري هةبوو و هةية. به واتايثكي ديكه له رةوةندي ژياني هةرمرؤفثكدا گةلثك پةيوةندي دژوار و سةخت له نثوان ئةوو شوثنگة و خةصكاني تردا دروست دةبثت. ئةم  كؤمةصة پةيوةندية كه تاك به سروشت و كؤمةصةي مرؤفةكانةوة دةبةستثتوه. هةر ئةوةية كه پث دةصثن(ژياني زةيني) ئؤر گانيسم واته بةدةني مرؤض لة سرةتاو كؤمةصثك كه رةسةي ساكار و سادةيي هةية كه تةنيا ئةتوانث له جوولآنةوة غةريزيةكاندا سةر هةصبدات. جوولآنةوةي غةريزي دووپات كردنةوةي سادةي ئةو عادتانةية له گةص ئةوةي‌دا كه بةرامبةر گؤذانكاري ژيان مرؤض راوةستاوة يةك جؤر دةنوثنن ديسانةوه به هؤي رووبةروو بوونةوةي جةستة و شوثنگة دةبثته هوث گؤذاني هةردووكيان. شوثنگة به هوث كاري مرؤفةوة دةگؤذث و مرؤض له كار تثكردني شوثنگة كؤمةصثك دؤخي تازه به خؤيةوه دةگرث و فثردةبث. مةبةستةكان يا پثداويستةكاني شوثنگة هةركات به هوث ئيرسيه كانةوه دابين نةكرثن ئارامي غةريزة تثك دةچث و دةشثوث و به ناچار جةستةي مرؤض دةكةوثتة جوولآنةوة و كؤشش كه ئةم جوولآنةوه و كؤششه جوولآنةوةي غةريزي نييه. له ئاكامي ئةم جووصةيةدا پةيوةندي نوث له نثوان شوثنگه وئةودا دروست دةبثت. هةست يا ناسين‌وه يا دانايي مرؤض بةهةر‌مي ئةم پةيوةنديه تازانةيةو مرؤض له قؤناغي غةريزةدا دانانييةو سروشت دووره له دةست تث‌وةراني شعووري مرؤفةوه. بةلآم له روو به روو بووونةوةي دووشتي نةزان، زانايي يا ناسين له دايك دةبثت. به شثوةيثكي گشتي جةسته له مةيداني كار و ئازموندا له گةص سروشت روو به روو دةبثتةو. بةس كةوا بوو سروشت واته دنةدةرةكان له سةر بةدةن كاردانةوةيان دةبث و راسته و خؤ جووصه غةريزييةكان دةبزوثنن. ئةگةر ئةم دنةدةرانه به رادةيك كاري گةر بن كه بتوانن گؤذانكاري يا وةستان يا دابذين له جوولآنةوه غةريزييةكاندا دروست بكةن به ناچار بةدةن دةكةوثته كؤمةصثك جوولآنةوةي تازه كه هةست يا ناسين‌وه يا زانستي لث بةدةست دثنث. هةربةم پث‌يه دةسةلآتي مرؤض به سةر سروشتدا زؤرتر دةبثت و زاص دةبثت وه هاوكات لةگةص ئةم دةسةصات و زاص بوونداكه رةسة و ئامذاز سازي مرؤض گةشة دةكات و پثش دةكةوي. هةر لةم پةيوةندييةدا روونه كه هةر چي ئامذازةكان و كةرةسةكاني مرؤض گةشة بكات و كاراتر بثت پث‌داويستيةكاني مرؤض خؤشةويست ترانه دةذواثته دروست كراوةكاني دةستي خؤي و كةرةسةكاني. رؤژ له دواي رؤژ نرخثكي گرنگ‌تريان ئةداتث و هةوص ئةدات كه پثشكةوتوو  تريان بكات و به هؤ يانةوه ژياني خؤي خؤش‌تر و ئاسان‌تر بكات لثرةدا بةناچاري ئةسصي كةس له بارودؤخ و هةل و مةرجثكي گونجاو و هةصكةوتوودا دةس دةگرن بةسةر  كةرةسة و ئامذازةكانداو تايبةتيان دةكةن به خؤيان.بؤ سوودي تايبةتي خؤيان بةكاري دثن. كؤمةصثك كةسي‌تر بة هؤي نةبوونيكةرةسةو پثويستةوه ناچار  دةكةونه خزمة‌تي ئةو كؤمةصه  كةسةو كاريان بؤدةكةن. لةم هةل و مةرجةدا بةرهةمي كؤمةلآيةتي بةرادةيه كه تاقمث دةتوانن بث‌هيچ هةوصدانثكي عةمةلي بژين. هةروها ئةنداماني كؤمةص له دووهثصي دژ به يةكدا كؤمينةثيكي‌تان و پؤ جياواز و سةر تةص، ئةم جياوارييه كؤمةلآيةتيه له ماوةي(25000) و(35000) ساص پثشله دايك بووني مةسثح له سةراسةري بةينةن نةرةين و مسرو باكووي ذؤژ ئاواي هندووستان سةري هةصداوه. نةزةين و مسرو باكووي گةشة كردني ژياني-سةي دووره له هاوسازي و تثكي دةشكثنث له-سةرةتاي ژياني شارنشينيدا يةكثتي ژياني جادويي سةرةتايي له ناو دةچثت و لآيةني سةخت و ناذحةت و گران راستةو خؤدةكةؤيته سةرشاني زؤربةي كؤمةص و لآيةني بيري و فكري و جادووي دةكةوثته دةستي كةمينةثيكي كةمي كؤمةصگا جادووش به هؤي بةر بلآوبوونةوةي كارو پسپؤذي و دابةش بووني كار و دةسته بةندي، رؤژ له دواي رؤژي كؤمةلـيةتي دابةش دةبثت به كؤمةصثك جوولـنةوةي جياوازةوه كةوا بوو هونةر و زانست و لقة‌كاني له گؤذاني جادووي سةرةتاييةوه له دايك دةبثت و سةرهةصئةدات. لايةني چاك و لةباري له لايةني خراپ و دزيؤي جيا دةبثتةوه. لايةني خراپي ئةو واته خةياص بافي وةك كؤنةپةرةستي و خةرافات گةشة دةكات و درثژي دةبثت و لايةني چاك  واته كار كردني عةمةلي خةياص له واقيع دةبثتةوه هؤي دةست خسته ناو سروشت له لايةن مرؤفةوه. دةست بردن بؤ دنياي دةرةوه دةبثته هؤي ئاماده كردني زةمينةي زانست و هونةر. مرؤض فثر دةبثت بؤ ئةوةي بتوانث دةست بةسةر واقيع‌دا بگرثت ئةبث پةيوةندييةكاني بناسث. واته(علم) فثر دةبث بؤ ئةم كارةش دةبث خؤي ئاماده بكات واته هو‌نةر فثر دةبثت له زانستي كؤمةص ناسي‌دا هةر دوو بةشي زؤرينةوه كةمايةتي كؤمةصگا به چين ناودةبذين. چين بريتيية له بةرهةمي كؤمةلآيةتي‌دا شوثنثكي هاوبةشيان هةية و له ساماني كؤمةلآيةتي بةشثكي دياري كراو دةگرن و دةبةن. يةكثك لةم چينانه برييتيه له هةمو ئةو كؤمةلآنةي كه كاره عةمةلةية سه‌خت و قورس و پر له زةخمةت و چاك و خولقثنةرةكان دةكةن و ئةنجامي ئةدةن و ئةو چينةكةي‌تر بريتي‌يه له هةموو ئةو كؤذ و دةسته و تاقم و كةسانة كه پةيوندييه كؤمةلآيةكان و كار و باري ئةزةري و سةر كردايةتي و چةوسانةوه، به هةموو جؤرةكاني ئةنجام ئةدةن. به واتايةكي ديكه چينث لآيةني عةمةلي و عةيني كار دةكات و پاي له سةر دادةگذي و چينةكةي ديكه لآيةني بيري و زةيني كار دةكاته بةشي سةرةكي. له گةل ردوست بوون و سةرهةصداني چينه كؤمةلآيةتية كاندا پةرثشاني و جيا‌بوونةوه و دژايتي له ژيان و كاري مرؤض داخؤي نواندو سةري هةصدا. پةيوةندي عةمةل و راشل دةبثت و له نثوان تاك و كؤمةص‌دا ناسازي خؤي دةرةخات. بةشثوةثيك كه ئيتر هيچ كةس نموونةي كؤمةصگانييه. بةصكوو هةر كةس به پث سنوورسازي چينايةتي سةربه يةكث له چينةكان دةبثت.    


,01:27 , 2007/7/17 ,
بۆچوونه‌کان ( 0 ) | بۆچوون | لینکی بابه‌ت