بهشی 1بؤ خوثندنةوةي دنياي ئةنديشه و روانگةو و بةرهةمه هونةرييةكاني هةر كةس پثويسته كه ئاوذي له رةوانناسي تا كه كةسيو كؤمةلآيةتي و هةر وةها جةماوةرناسي و كؤمةصناسي و زانستةكاني ديكةي ئةم بةستين و بوارانه بدرثتةوه. بؤ رامان له مةستووره و كاره هونةرييةكاني هةر وةك هةر كةسثكي ديكه ئاوردانةوة لةم بواره و بةستينانة هةره پثويستن. بةلآم به داخةوه هةموو ئةو زانستانة به شثوةيةكي سةر به خؤو به مؤتؤدي گونجاوي خويانةوه لةو سةردةمةدا له مةصبند و زيدي مةستوورةدا نةبوون و هثشتاش به كاصي و نةذسكاوي لاي ئيمه سووديان لثوةر دةگيرثت. بؤيه و به ناچار دةبث بؤ شوثن هةصگرتني ئةو بابةتانةو كةسايةتي مةستووره خؤي و ناسيني پثكهاتةي كؤمةلآيةتي و مرخي جةماوةرةكةي دةبث سةر چاوةكانمان هةر نووسينةكاني مةستووره خؤي بثت و له پصةي يةكةمدا و پاشانيش بةصگة سةصماو باوةذ پثكراوةكاني ديكه. ئةوةي كه مةستووره خؤي هةر مثژو و نووس و هةم هةصبةستوان بووه وبه دوو زماني كوردي و فارسي نوسيوويةتي و هؤنيوو يةتةوه له خؤيدا شاريگايةكي چاكه بؤ كةوتنه ذثگا و فام كردن و خوثندنةوةي دنياي ئةندثشة و ذوانگة و هةناسه هونةرييةكانيو وه هةروةها بؤ ناسيني ذثژةيي كؤمةصگاكةيو ئةو جةماوةرةي كه ئةو له ناوباندا ژياوة. له نووسينةكاني مةستوورةدا دوو فاكتةري گرنگ و سةركي خؤيان دةر دةخةن و دةبنه مايةيي ئدةوةي كه بكرث به شثوةيةكي تاراديةك باش ئاوذري له مةستووره و كارةكاني بدرثتةوه. ئةو دوو فاكتةري هةره گرنگ و سةرةكي چين و پثكهاتةي كؤمةلآيةتي كؤمةصي سةردةمةكةيةتي كه مةستووره خؤي به وردي له شوناسي خؤيدا هةردوكيان دةستنيشان دةكات. لثرةدا مةبةست لثكدانةوةي ميكانيكي نيه كه راسته و خؤ كؤمةصناسي ذامياري و نةتةوةخوازي سياسي بكرثنة چةق و بنةماو بةر ئةنجحامةكاني لثوه هةصگؤزين.لثكدانةوةي كةوشةني ئةندثشه و هونةري مةستووره وةك ئةندامثكي پةيوةندكراو به بنةماصةي ئةردلآنيةكانةوه بث رةچاوو كردني هةر دوو لايةني ئثستاتيك و ديناميك له هوونةردا نةگوونجاوةو.چوونكه ئةو وةك كةسثكي تايبةت و سةر به بنةماصةيةكي تايبةت گؤشه نيگاي هونةري خؤي به شثوةيةك رةنگ رثژ كردووه كه ذةنگه دوور بثت له هونةري گشتي و كؤمةلآيةتي و له گؤذانه كؤمةلآيةتيةكاني به شثوةيةكي ديناميكي نةگةشتبث. هةر بؤيه دةخوازي كه پثش هةر باس و خواستث له سةر مةستووره دةبث هةوصبدةين كه له سةر چاوةكاني ذووناكبيري و پثشخواني ئةندثشةو رةگةزه كةلتوريةكاني ئاوةزي بگةين.به خوثندنةوةي هونراوه و پةخشاني مثژووي ئةردةلآن و هؤنراوةكاني دةر دةكةوثت كه مةستووره خوثنةرثكي وردوو بةردةوامي شانامةي فثردوسي بووه.پةخشان و جوري ووشه ئارايي و رادةي به كار هثناني واژه و دةستةواژه حةماسيةكان لاي مةستووره بهع رادية زؤر و بةر چاوون ئةگةر بمانةوث بةراوردثكي سةبكناسانة بكةين ذنگة ناذةوا نةبثت ئةگةر قاثل به جؤره پةروردةيةكي خؤراسيانة بين بؤ مةستووره. چوونه سةرةوةي ذادةي هؤشياري نةتةوةيي گةلي فارس و گةذانةوة بؤ كلتور و شارستانيي كؤني ئثران و چاوبذينه مثژووي ئؤستوورةيي ئثراني كؤن له ناؤ كةصه نووسةراني فارسدا يةكثكة له رةگةزه هةره گرنگ و بنةرةتيةكاني سةبكي خوراساني. كه له لاي مةستووره بةزقي خؤي دةنوثني و پذذةنگدةر دةكةوثت، ئةمةش يةكثكة له بةرئةنجامةكاني دةسةلآتي سامانيان له ئثراندا. لةم پةيوةنديةدا مةستووره هثندة دةچثته پثشةوه كه بنةو بنةچةي كوردان و مثژووي كؤني ئةم گةله دةبةستثتةوه به بؤ چوونه ئووستوورةكاني فردوسيةو دةقاودةق قايل به بؤ چوون و پثناسةكةي ئةو دةبثت له مةذكوردانةوه. گةذانةوه بؤ ذةگةزةكاني كؤني ئثران و دؤزينةوةي شووناسي كةسي ئثراني لةو كةلتووره كؤنةدا يا به واتايةكيتر شووناس سازي ئثراني لةم فؤناخةدا لاي فثردؤسي گةشه دةكات و دةگاته چصه پؤپةي خؤي و ذةنگة شانامة شتثكي دة نةبث جگه هةوص بؤ دؤزينةوة و سةلماندني ئةم شو.وناس سازيية سةرةراي هةموو بةهاو نرخةكاني ديكةي زماني و هونةري و جوانناسانةي شانامة. ئةمه چةقي ئةندثشه و جةوهةري ذووانگةي فردوسيه و خؤدرينةوة لةم راستية مةحاصة.نووسراوة و هؤنراوةكاني مةستوورةش پذ و لثو رثژن لةم واژه و دةستةواژنةو ئةو باس و كةسايةتيانةي كه فيردوسي دوزيؤ نثتيةوه و سازيووني و سةصماندووني. داذشتن و خووصقاني ئةم رةووته و مةبةستي باسكراوي سةره وةبوون لاي فثردوسي، هةر چةنده وا پثدةچي كه مةستووره بؤ پثوةند كردن و هةصواسيني بنةماصة و شانازي كردن بةم ذةگة زوو مثژووة وةكة بانگةشةي رةسه نايةتي و ئثراني بوون دةكات ئةم كارةي كرد بثت. گةذانةوه بؤ خؤو به دةست هثنانةوةي شووناسي نوث و خؤ بةكةم نةزانين له بةرامبةر دةسةلآت و كصتووري تازه راصبووي عةرةب له ئثراندا له زؤر شوئين و كاتدا دةگاته جؤره خؤ به زل زانين و به خؤوه نارينث كه دةبثته بةشثك له هةناسةي نةتةوه خوازييةكي تووند و دةمارگرژ له كلتووري فارسدا و له سةر و بةندي دةسةلآتي سامانياندا بةزةقي خؤي دةنووثني. ئةم پةل هاوثشتن و خؤ به زل زانينة له هةندث شووثندا ئةوةنه تةشةنه دةكات كه لايةني كةسةكي به خؤيةوه ودةگرثتوو و وةك جؤره بةهايةكي تاكي لثدثتوو له لاي هةندث كةس و نووسةر دةگاته لاف و گةزافي كةسةكي ئةم لايةنةش لاي مةستووره ئامادةيه.كشد گر خيمه حسنش بر اين اقليم مستورهبرد از خاطر مجنون خيال روي ليلي رايا ئةوو كاتةي كه دةصي.هست مستوره چون زر قارون شهرهو نيست در جهان خراب كه وا بوو دةتوانين بصثن سةر چاوةي يةكةمي ئاوةزو ذووناكبيري مةستووره شانامةي فيردوسية و مثژووي كؤن و ئوستورةيي ئثران و له يةك ووشةدا فةرهنگ ئاماژةي بؤ دةكات و خوازياريةتي. له بةر ذوشناي ئةوو باسةي سةروه كاتي ئةوه هاتووه كه به وردي و نمونةوه تةتصةيةكي ئةنديشةي مةستووره بكةين و بزانين چةنده گؤشكراوه به بةرهةمي كلتوري ئثراني و فارسي و چةندةش له ژثر كاريگةرثتي ئةو زمان و ئةنديشةيه دايه و تا چ ذادةيةكيش ئاشنا به كلتوري كوردي سةردةمةكةي خؤي مةستووره له لآواندنةوةيةكدا بو خةسرةو خاني مثردي ئاوةها دةدووثت و باسي دةكات و وةسف و ئيدةئالةكاني له دنياي فيردوسي قةرز دةكات و ئةوو سةر چاوةيه دةكاته ئاخثزگةي بؤ چوونةكاني:چوون ذؤستةم ساحثب زؤر و زاتم ذونة و شيروان تةور جةم سيفاتم ذوسياوةش ويص كام نةياوام ذويا له لاواندنةوةيةكي ديكةدا دةصث:جةمشيد ساني فةرةيدوونم ذو ئيسه گيردا قةبر دوونم ذوشاة لال كةمةر هةم لاص بةخشم ذو ساني تةهةمتةن ساحثب ذةخشم ذوبةذاشكاوييةوه دةتوانم بصثم ئةم لاوندنةوةيه و هةر دوو نموونةي باسكراو هةر لةتةك واژةو دةسته واژه و كةسايةتي و سيقةتةكانيةوه هةتا جؤري خةياثةكانيشي هةر هةموو هةناسةي فيردوسين و له جيهاني ئةوةوه زاوونةته دنياي خةياص و ئاوةزي مةستوورةوه. ئةم بابةتة ئةووكاته گرنگتر دةبثت كه بزانين ئةم ووتانه وةرگثذ دراوي فيردوسي نين و نووسراووي سةر به خؤي مةستوورةن. ئةگةر بمانةوث ذثژةيةكي پات بوونةوه«بسامةدي» له واژةكاني ناو ديواني مةستووره بگرين گومانم نيه كه ئةم واژانةي خوارةوة گرةوو دةبةنةوة و زؤرترين ريژة بؤ خؤيان تةرخان دةكةن ووشةكاني وةك«خةسرةوي پةرويز. جةمشيد. جةمشيدي ساني. تةهةمتةن. سياوةش. شيري شير ئةفكةن. كةمةرلاص. لاص بةخش . تاج. سپةهر. دوون. فةرةيدوون. شاي فةريدوون خؤ هوژةبر» و زؤري تر مةستووره هةر له ذيچكةو و ذةووتي ئةو كلتورةدا و پذ له ئاوةزي ذةسةنايةتي و ئوستوورةي مثژووي ئثراني و بةدانسقةزانيني فةرهةنگي فارسي ذيدةبرثتوله مثژووةكةيدا و هةر دوو بةشي كوردي و فارسي هؤنراوةكانيدا نةهةناسةو نةبوونثكي ولآتي كوردةواري به روويخوثنةردا نادات وشوثن پثگرتني خؤشةويستي زثد و شقصي جوگرافي و كلتوري كوردةواري هثوايةكي بث ئاكام و ئامانجه. هةر به پثثنوسراوةكاني مةستووره خؤي سةر چاوةي دووهةمي ئاوه زو و كلتوري ئةم خاتوونه دةگةريتةوه بؤ ئةدةبي فارسي سةدةكاني حةوتم و هةشتم به شثوةيةكي ديار و بةر چاوو له پلةي يةكةمدا شاعثري گةووره و مةزني فارس حافزي شيرازي و تا رادةيةكيش سةعدي، هةر چةنده كه هةناسةي شثوة و شثوازي عثراقي لاي مةستووره زؤرتر له كلآو دوچنةي دنياي حافزةوه خؤي دةنوثني:گةرانةوه بؤ خؤوسةر كثشانه دةروون و دوور كةوتنةوه له واقع و ژياني ذاستي و ذئال و چريكةي غةم چذين كه هةندث له تايبةتمةنديةكاني شثوةي عثراقين لاي مةستووره خؤ دةنوثنن هاؤري له گةص به خؤدا هةصدان وةك ئةم نمونه كه له هةرثمي سةوزي شيعر و باوةرةكاني حافزةوه لاي مةستووره ذوو داوه و جؤره به پشتا كةوتنةوةيةكة له ئةركةكاني دين.امروز چو ساقي به چمن فصل خزان استمي ده انديشه مكن كه ماه رمضان استاز موعظه شيخ مينديش و به كف نه رطلي دو سه كين فتوايم از پير مغان است اي روح روان ريز بكامم قدحي چند زان باده بيغش كه مرا روح روان استيا ئةم هورنراوةيه كه چورةي دثت له خةياص و بؤ چوون و وثنه شيعيريةكاني سةعدي شيرازي.چنانم از بر جان جهان رفتكه گويي از تنم يكباره جان رفتمبند اي ساربان محمل كه امروز ازآب ديده نتوان كاروان رفتيا هةر له تيلةي چاووي كيژه مووغاني حافزةوه دةصث:بكوي ميكده رفتم حديث تو به شكستمز شيخ پا كشيدم ز زهد بيهوده رستمچو دل ز معصومه كندم بدين جاي خويش نشستممتاع دين و دل اينك بترك مغبچه دادمدر اين معامله بنگر چه طرفه طرف ببستممةستووره هةر وةكو خؤي دةصث بةذيكةوت و له رثگاي قةدةرةوه كةوتؤنه ناو بنةمالةي ئةردةلآن و وةك خوينبةس درواةته ميري ئةردةلآن و بؤ چارة سةر كردني كثشةي نثوان بنةماصةي ئةردةلآن و بنةماصةكةي خؤي كراوته هاوسةري خةسرةو خان و ديار نيه خؤي لةم پةيوةنديه چاةنووس سازةدا چةنده خاوةن هةصويست و ذابووه وه چةنده ذوصي بيني وه هةر وةها لةم بارةوه مةستووره خؤي له مثژووي ئةردلآنةكةيدا دةنووسي:باوكي ئةم كةمينةيهو مامؤو ئامؤزاكانم سةر له بةربةفةرماني مير كؤت و بةنكران ورةوانةي گرتووخانه كران پاش ماوةيةك فةتح عةلي بةگ و سوصتانيان له قةلآي قسلآندا كوشت. ئةكبةريش به هةزار كةصةك و دةهؤ ذزگاري بوو مامةشم چوونكه هيچ تاوانيكي نةبووئازاد كرا و به بةزةيو دص ئاواييةوه خةلآت كرا. ئةوةبوو بؤ بتةوكردني ئةم پةيوةنديه و له ناوو چووني ناكؤكي له ئةنجامدا بةنده و بةندةوار هاوسةري خةسرةو خانم قبول كرد.