پهڕاو
وێبڵاگی
لاپهڕهکان
دهستپێک
ئهلبۆمی وێنهکان
زانیاری
ئهرشیڤ
دراوسێکان
وێبڵاگی دۆستان
Powered By KurdBlogger.com
فثدراصيزم پثكهاتة و رؤنان
بهشی 1
وشةي فثدراصيزم كة ماوةيةكة بة شثوةيةكي گشتي و بةرين و هةر ساتة لاي ئثمة دووپات و دووپات دةبثتةوة دةخوازي كة رامان و سةرنجثكي لي بدريت و هةوصي دياري كردني جؤر و فؤرم و ناوةرؤكي بة پثي تثؤري بدرثت.
فثدراصيم هةر ساتةوة كة وةك روانگة يان تثؤريةي رامياري بةرجةستة بووةوة تواني خؤي بكاتة هاولق و هاوذيي هةندي زاراوةي ديكةي وةك ديموكراسي و نةتةخوازي بؤ خؤي لة گؤذةپاني هثنا بوو. لة سةدةكاني هةژدة و نؤزدةهةمدا بؤ چارة سةركردني گرفت و كثشةكاني كؤمةصي ولآت بثتة قاصبثكي گونجاوي ژياني هاوبةش و بثهةراي سياسي چوونكة ئةم ولآتةنة بة هؤي باري ناوخؤي خؤيان و جؤرة تايبةتيةت و پثكهاتنةي كؤمةصگاكانيةوة كة لة چةند نةتةوة و كةبلتوور و شوناس پثكهاتبوون وة هةر ئةم رةگةز و پثكهاتةية نةيدةهثشت كة دةوصةت و دةسةلآتثكي ناوةندي كؤخواز دروست بكةن كة كؤي دةسةلآت و هةوداكان بگرثتة دةست خؤي.
هةر لةم زةمةنةوة فيدراصيزم وةك روانگةيةكي سياسي كة توانايي و دةسةلآتي زؤري هةية بؤ چارةسةر كردني كثشة و گرفتةكان لة دامةزراندني دةوصةت نةتةوةدا بووة خاوةني بةهونرخي تايبةتي خؤي هةر ئةو ولآتانةي كة خوازياري راگرتني يةكثتي خؤيان و لة هةمان كاتيشدا چةند جؤري پثكهاتةي كؤمةصگاكاني خؤيان بوون ئةم سيستةمة بووة مةكؤي ئاور و سةرنجيان. چةند پثكهاتةي و هةمان جؤري وةك چةند زماني و ديني و نةتةوةيي و مثژوويي و... هتد
ئةو سيتمة وةك رثگا چارةية بؤ هةموو هةل و مةرج و دؤخانةس كة تاياندا باس و خواستي چؤيتةتي پثكةوة ژياني بيهةراي دةسةلآتة ناوةندسسةكان لةگةص ناوةندةكانستر گرنگة و دةبص چارةسةر بكرثت، جا لة چوارچثوةييةكثنييةكي نةتةوةييدا يا لة بارةيةكي فراوانترناوچةييدا بثت. بووة نموونةيةكي سةركةوتوو كژه تاقي كردنةوةي خؤي بة ئةنجام گةياندووة. خاوةن رايان و بيرمةنداني ئةم بةستثنة پثيان واية كة چارةسةري فيدراصيزم ئةو توانايي و دةسةلآتةي هةية كة لة خاصي تةريك و پةراوثزةبةرة دةتوانث و ئةو چالآكية لة هةرثمي بةرثوةبةرثت و رثكيان بخات.
ئةم وشة براي زؤربةي رايان سةر بة بيچم و جؤرثكي سياسي دياريكراوة و دوورة لة ئايدؤلؤژي و گري دانةوةي بة ئايدؤلؤژييةكي سياسي دةزانن بؤ رثكخستن و دابينكردني بةرژةوةندي دوو يا چةند لايةنة.
برژةوةندةي لة خاوةن رايان مثژينةي فيدراصيزم دةگثذانةوة بؤ دةوصةت شارةكاني يؤمامي كؤن و دةصثن سةرةتايترين نموونةكاني فيدراصيزم لة دةوصةت شارانةدا خؤي نيشان ئةدات. چونكة ئةم دةوصةت شاران لة ناو خؤدا يةكثنيية كؤمةلآيةتيةكانيان پثك دةهثنا كة لة بنةچةي
Lefoedu
بوو وة هةروةها ئةم وشةية ريشةي فيدراصيزمة واتة پةيماننامةي نثوان شارة سةربةر خؤكان بؤ گةيشتن بة مةبةستة ديپلؤماسي و سةربازي و بازرگاني و... شتةكان.
هةرچةندة كة كؤيةك لة خاوةن رايان فيدراصيزم بة بةرهةمي سادةكاني هةژدة و نؤزدة دةزانن و بة يةكث دةست هاتووةكاني مؤدثرنة سةير دةكةنف بةلآم هةندثكي ديكة دةصثن لة سدةكاني ئاوةذاستدا نموونة سةرتاييةكاني فيدراصيزم لة چؤنيةتي پةيوةندي نثوان دةسةلآتدارية جؤراوجؤرةكانةوة رةخساوة و سةري فةصداوة و پاشان بؤتة نموونةي دةوصةتة فيدراصيزمةكاني دوايي.
لة سةدةكاني ناوةذاستدا دةسةلآت و دةوصةتة ئيمپراتوريةكان زؤرترين هيز و دةسةلآتيان دةداية دةرةبةگةكان و شارةكان سةر بة خؤ ئازاردةكان بةلآم بؤ خاوةن زةوية گةورةكان و ئةو ئةشرفانةي كة پةيوةستي زةوي بوون دةسةلآت و هثزي كةمتر قايل دةبوون. شاوذث لةگةص ريسكان و سةرهةصداني ولآتاني خاوةن دةسةلآتي سةصتةنةتي و كؤبةستؤدا «سانتراص» ئةم نموونةية لة فيدراصيزم ئاوا بوو.
دةركةوتني جؤر و بيچمي دوصةتي فيدراصي دةگةذثتةوة بؤ ساصي 1235 زانييني كة لة بارودؤخثكي جياوازدا لةگةص پثشوو خؤي دةردةخات ئةم رواصةتة كة بووة بةكث لة بنةماكاني كؤنفرادسيؤني ئةمذؤيي لة ولآتاني سوئيدا پثك هات بة هاوبةشي سي كانتؤن لة پثناوي بة دةست هثناني ئاشي ناوخؤثدا و پارثزگاري و بةرةنگار بوونةوة لة رووي هابسبؤرگةكاندا.
جار چاومان بة پثناسة و لثكدانةوةي تثوري دةكةوي لة مةذ فيدراصيزمةوة كة مثژووي ئةندثشةي رامياري ئةم پثناسة و تؤثژةكارية دةداتة پاص ئالتوزيوس وةك يةكةم تثؤري رثزي فيدراصيزم باسي لثدةكات.
هةر چةندة كة لة بارةي داذشتنةكاني ئةم بيريارةوة هةندث بؤ چوون و لثكدانةوة هةية وةك ئةوةي كة پثناسةكاني ئةو هةصگري جؤرة تةم و ناديارييةكن و ئايا ويستوويةتي لة واتاي سوود وةرگرث جؤرة تةم و ناديارييةكن و ئايا ويستوويةتي ل
ة واتاي دةسةلآتداريةتي بؤ پثناسة كردني دوا قؤناغةكاني ئيمپراتؤري سوود وةرگرث يا تةنيا بؤ لثكدانةوةي چؤنيةتي هاتن ناوي دةستة و تاقمه ئةتنية كان بؤ ئةم ئيمپراتؤريانة. يا دةويست خودموختاري و سةربةستي هةر دةستة ئ تاقمث بة جيا لثكداتةوة و پثناسة بكات. لةم رةوتةدا مؤنتيسكؤيةكثكي ديكة لةو خاوةن راية گةورانة كة لةم بارةوة قسةي كردووة و لة سةر بذيار ئةدةن كة خؤيان پةيوةست بكةن بة شاوشارياني دةوصةتثكي گةورةترةوة كة دةيانةوث پثكةوة دروستي بكةن. مؤنتيسكؤ باسي يؤنان و رؤم دةكات و لة هاوكاري و هاوبةشي ولآتاني ئيوارةكاني دانوت و راين دةوةثت و ولآتاني سوئيس و هولةند وةك نموونةي كؤمارة فدراتيوةكان باس دةكات. ئةمانؤئل كانت فةيلةسووفي گةورةي ئةصمان باورةي ئةصمان باوذةي وابوو كة بوون و ئامادة بووني فيدراصيزم بؤ ئاشتي مةرجي گرنگ و پثويسته. مةبةستي لة ئاشتي نةبووني ئةگةري مةصگيرساني شةذ بوو.
لةو چاخةدا كة دروست بووني دةوصةت نةتةوةكان بووة باو هاوذي باورث لةگةص چاخي رؤشنگةري و پيشةسازي ئةورووپادا دةوراني فيدراصيزم بة دروست بووني ولآتة يةكگرتووةكاني ئةمريكا دةستي پثكرد و سةري هةصدا هةرچةندة كة دروست بة خؤي جةماوةري ئةمريكا بةم ماناية كة پثكهثنةراني ولآتة يةكگرتووةكان خةصك و جةماوةري ئةمريكا خؤيان بوون كة هةر لايةنةيان سةر بة يةكث لة سيزدة دةوصةتةكةي ئةمريكا بوون و لة هةمان كاتدا سةر بة دةستة و گرووپثكي فيدراصيش بوون.
كارگثذاني ولآتة يةكگجرتووةكان هةوصياندا كة كؤمةصيك ناوةند و رثكخراوةي تازة و كارا دامةزرثنن و بة كاري بثنن كة خاوةني دةسةلآتثكي زؤر و بةرين نةبن.
بة شثوةيةك دةوصةت هةرثمةكانيش لة توانايي و دةسلآتي خؤيان بيبةش نةبن. هةر لة بةر ئةمة لة بارةي چؤنيةتي و شكلي دةوصةتةوة واتةيةكي دوو دةستةيي و دوو لايةنة سةري هةصدا كة بريتي بوو لة كؤ بوونةوةي ناوخؤي وناوچةيي وة هةروةها كؤمةصگاي نةتةوةيي ئةم رووداوة بووة هؤي جيا بوونةوةي شثزةكان و دابةشكردني دةسةلآت لة نثوان دةولةت هةرثمةكاندا. ئةم جؤرة فام تثگةيشتنة لة فيدراصيزم كة لة ولآتة يةكگرتووةكاني ئةمريكادا سةري هةصداوة دةبثتة هؤي گةشت و بةربلآو بووني ديموكراسي. چوونكة دةبثتة هؤي ئةوةي كة شيوةي بة كار هاتوو لة ياساي بنةذةتيدا لة بارةي جياكردنةوةي دةزگا و هةوسث هثزةكةي راپةذاندن و داوةري و داذشتنةوة تةواو و بة شثوةيةكي چاك جثگير بثت و بة شثوةية ئةم پثكهاتةية خؤي بةرجةستة بكاتةوة كة مؤنتسكؤ واتةني دةسةلآت بةر لة دةسةلآت بگرث.
هةر لة چوارچثوةي ئاوةها نموونةيةكدا بوو كة لة سةدةكاني نؤزدة و بثست هات كؤ ئةزموونثكي نؤي لة بارةي فيدراصيزمةوة بة دةست هات و دةركةوت. هاوذث لةگةص ئةم سةرهةصدان و ئةزموونة نوثيانةدا بابةتة تثوري و فةلسةفي و رامياريةكان دةركةوتن و هاتنة مةيداني گفتؤگؤ و ئاخوتنةوة هةرچةندة كة تا ئثستا ئةن باس و بابةتانة نةيانتوانيوة تثورييةكي تاقانة و خاوةن سةلماوري گشتي بؤ فيدراصيزم دةستةبةر بكةن.
يةك لة بؤ چوونةكاني لة هةر فثدراصيزمةوة سةر شؤري «ژوزف پرودون»ة كة دةصث فيدراصيزم بة واتاي گشتي و بةربلآوي خؤي بريتيية لة گؤذانكارييةكي گشتي بؤ چاكسازي پةيوةنديية كؤمةلآتيةكان. بة باوةذي ئةو رثكخراوةي كؤمةلآيةتي بريتيية لة شرةي لة پةيمانةكان و فيدراصيزميش پةيمانثكي راميارية. ئاوةها رثكخراوةية دةبثتة هؤي كةوتنة سثبةر و كةم رةنگة بوونةوةي دةوصةتدا بة كار دثت كة لة پةيماني سياسيدا رةچاو كراون.
لةم بارودؤخةدا دةوصةت دياردةيةكي ناسةركيية و بة شثوةي رثكخراوةي دووهةم ئاوذي لثئةدرثتةوة. بة باوةذي پرودون بنةماي فيدراتو بريتيية لة رثكةوتن و ئاشت كردنةوةي دةسةلآت و ئازادي. ئةو واية كة دةزگاي رامياري لة سةر بنةچةي دوو خاصي سةروكي و بنچينةيي دژواز پيك دثت واتة دةسةلآت و ئازادي لة رثكخراوةي فيدراصدا بةهامي زؤرتر دةدرثتة ئازادي.
, 01:52 , 2007/7/17
بۆچوون
دواتر
| پهڕه 3 له 5 |
پێشوو