پهڕاو
وێبڵاگی
|
لاپهڕهکان
ئهلبۆمی وێنهکان
وێبڵاگی دۆستان
|
چمكهكاني واقيع و ولآتهكاني وةهم بهشی 1 «فةيلة سووفةكان تا ئةمذو تةنيا خةريكي لثكدانةوةي جيهان بوون له روانگة و رثگاي جؤرا و جؤرةوة، ئثستا ئيتر دةبث هةوصي گؤذيني جيهان بدرثت.» كارل ماركس- تزگةصث له بارةي فؤيرباخةوهله مثژووي كؤمةصگا و مرؤض يا تيدا كه تثكچذاوي فةلسةفةيه، ئةنديشه و بؤ چوونه رامياريةكان وةك لايه له ئةنديشةي ئاوازي ناب هةر له سةرةتاوة له ئةفلاتوونةوه تا دةگاته كانت و هةموو بيرمةندانيتر هةر يةكه به پثي بؤ چوون و رووانگة فةلسفييةكاني خؤيان ئاوذيان له ئاقارةكاني بزوات و كاري مرؤيي داوةتةوه، لةم روةتةدا و له زؤر بةي ئةم فةلسةفةيانةدا ئاقاري رامياري جيگه و پثيگةي تايبةتي خؤي هةية. ئةو دةمةي كه له خؤيندنةوةي جيهاندا و گةذان به شوثن مرؤدا واته هةر له سةرةتاي قؤناغي رؤشةنگةريةوه مرؤض بووه ناوةندي جيهان و بوون، واته بوون و جيهان له واقعي خؤياندا له سةر بنةچةي بةرژةوةندي و كامةراني مرؤض پثناسه دةكران. ئةم به ناوةندن بوون و پثگةتازةيةي مرؤض بةرئةنجامي ئةو گؤذانكاريه گةورانه بوو كه له بةستثنةكاني پثشكةوتني مادي و تكنؤلؤژيادا روويدا، هاوذث له گةص گةشة و سةهةصداني«هثزة بةرهةم هثنةرةكان»ي كيشوةري ئةوروپادا.له گةص گةشةسةندني ئةم پرؤسةيةدا لثكدانةوة و وتووثژكاري له ئاقاره كردايةكاندا به شثوةيةكي سةرةكي خؤي بةرجةسته كردةوه، به تايبةتي له ئاقاري رامياريدا. له رةوتي سروشتي و ئاسايي ئةم بؤ چوون و خوثندنةوانهدا كؤ قوتابخانةيةكي رامياري له دايك بوون و هةموو هةوصي خؤيان تةرخاني ئةوه كرد كه چؤن دةتوانن پثكهاتةيةك ئاراسته بكةن كه بؤ چوون و باوةذةكاني قؤناغي رؤشنگةري به باشترين شثوةي گونجاو بثنه بةر ئةنجام و دابين كردن.هةر لةو رؤژگارةوه ماركسيةت وةك يةكث له سةرةكيترين بؤ چوونةكان خؤي خزانده ئامثزي كؤمةصگا و مرؤضةوه و له دنياي ئةنديشةي رامياريدا بةرجةستة بوونةوة يةكي بةرچاوي به خؤيةوة بيني.رةوةتي گةشةي كؤمةصگاي سةرمايةداري و قووصبونةوةي دژايةتي چينايةتي و سنوربةندكردني كؤمةصگا به پثي سةردةم و شثوةي بةرهةم هثنان و هثزة بةرهةم هثنةرةكان و سةرهصداني بزاضي جةماوةري بةرفرةوان بؤ رووبةذوونةوه له گةص دنياي سةرمايةداري، كؤيه له هثز و لايةن و چينه كؤمةلآيةتيةكاني بةرةو ئامثزي ئةندثشه سياسيةكاني ماركس راكثشا. روونه لةم ساتةوةختةدا ئاوذةدانةوه له بؤ چوونةكاني ماركس ئاوذدانةوةيةكي كار خوازانه بوو، به پثي كؤمةصناسي ماركس خؤي، هثزه كؤمةلآيةتيةكان كه بةرةو چالاكي سياسي دةجوان لةم روانگةيةوه سووديان لث وةرگرت. زؤربةي هةره رؤري رثكخراوه لايةنگرةكاني ئةم رةوته تةنيا وةك ئاوةزي سياسي پراتيكي ئةم روانگةيان قؤزتةوه، نةك وةك فةلسةفه و ئاوةزي ناب. بةرجةستةترين لايةني ئةم فةلسةفةيه روانگه رامياريةكةي بوو كه بووه دةستمايةيي هةموو ئةو هثزة سياسيانةي كه له ئاقاري ئةم ئةندثشةيةدا خؤيان پثناسه دةكردةوه و به سةر چاوةي ئةندثشةي فةلسةفةي سياسي خؤيانيان دةزاني.ئةمةش دةگةذثتةوه بؤ ئةو راستييةي ماركس خؤشي ئةوةندةي ئامادة كردني پثكهاتةيه بؤ دابين كردني لثكدانةوه كؤمةلآيةتي و رامياريةكاني، سةرقاصيان كردبوو ئةوةندة واتا و زاراوة فةلسةفيةكان سةرقاصيان نةكردبوو. گةرچي مثژووي فةلسةفة بث فةلسةفةي ماركس دةلةنگث و كةم دثنث. له مةذ فةلسةفةوه دياره كه ماركس روانين و بؤ چووني تايبةتي خؤي هةيه ئةوةتا له تزي يازدةهةمةدا له بارةي فؤيرباخةوه دةصث: تا ئثستا فةيلةسووفةكان به چةندين جؤر و شثوة سةرقاصي پثناسة كردني جيهان بوون بةلآم ئةمذؤ كثشه له سةر چؤنيةتي گؤذاني جيهانة نةك پثناسه كردنةوةي. هةر ئةم لثكدانةوه و بؤ چوونة به لاني ئةمه دةردةخات كه ماركس باوةذي بةو شثوةيه له فةلسةفه نييه وةك شثوةكاني پثش خؤي، بةلآم هةر ئةم بؤ چوونةديسان ئةم راستيه راوةستاو دةكات كه باوةذي به فةلسةفةيةكيتر هةية ئةويش فةلسةفةي گؤذيني جيهانه.باشترين دةستةواژه لةم بارةيةوه ئةم بؤ چوونةي كارص كورشه كه دةصث:«مامؤستاياني فةلسةفةي بورژوازيةت يةقينيان دةبةخشية يةكتري كه ماركسيةت خاوةني فةلسةفه نييه و هيچ جؤره ناوةذؤكثكي سةربةخؤي فةلسةفي سةربةخؤي نييه، وايان دةزاني بةم جؤره كارثكي گرنگيان ئةنجام داوه. هةروةها ماركسيه ئؤرتؤدؤكسةكانيش له لايةكي تروة باوةذ و يةقينيان به يةك دةبةخشي كه ماركسيةتةكةي ئةوان بة پثي سروشت هةناوي خؤي هيچ كارثكي بة سةر فةلسةفةوه نييه و وايان دةزاني بةم جؤره خزمةتثكي گةورةي ماركسيةتيان كردوه»كارص كورش- ماركسيزم و فةلسةفه.هةرچين و لايةن و كحؤمةصث كه باوةذ و ئةندثشةيةك به كار دثنث گوماني تيادا نييه كه ئةو ئةندثشةيه هةصدةبژثرث كه پثويستي پثيةتي و بؤ بزواتي خؤي به سودي دةزانث و دةتوانث ولآمي گرفت و پرسةكاني بداتةوه.هةر كةس سةربةسته به پثي تثگةيشتن و يؤ چووني خؤي و به ئةندازةي پثويست بير و بؤ چوونةكاني ماركس وةرگرثت و بيسةلمثنث يا به پثچةوانةوه دژي بووةستث و نةسةلمثنث، بةلآم ئةوةي گرنگه ئةوةيه كه جيهاني ئةمرؤ داني پثدا دةنث و دةيسةلمثنث كه ئةوه ماركس بوو كه وةك بيرمةندثكي كؤمةلآيةتي و رامياري سةدةي نؤزدةهةم و لة ئامثزي كؤمةصناسي كلاسيكي نةريتيةوه بنچينةييترين چوار چثوةي سةربةخؤي بؤ ئاوةزي سياسي و فةرهةنگي به جيهان بةخشي. هةر چةنده كه ماركس تةنيا سةرچاوةي ئةمك رةوته نةبووه و هةروةها تةواوكةري ئةم هةيكةلةش نةبوو.ساده كردنةوةي هةموو روانگة و فةلسةفةي ماركس و دابةزاندني تا ئاستي جةبري و لثبرانيكي ورد و خاوةن ميتؤد بؤ لثكدانةوةي ئةم فةلسةفةيه له گؤذثدا نييه و شثوةي خوثندنةوه و مامةصه له گةص كردني زؤر جياواز له ماركسية ئؤرتؤدؤكسيةكان نييه هةر چةنده له گؤشه روانينثكي ترةوةش بثت.لةم قؤناغةدا كه هةزاران فةلسةفةي مؤدثذن كةوتوونةته سةر زاران و جؤلان دةكةن و شةيپوري سةركةوتني هةموو لايةنةي سةرمايةداري لثئةدةن، له ولاتثكدا كه هةمووان دةصثن و دةنووسن ماركسيةت نه ناسراوة و به شثوةيةكي ناذةوا جةفاي لثكراوة و به لثكدانةوه و بؤ چوونة وشكةرووسياكانةوه گةمارؤ دراوه. ساصةهاي ساصه لةم ولآتةدا جؤره ماركسيةت و خوثندنةوةيةك لةم بيره تةشةنةي كردووه و پةرةي پثدراوه كه گومان به تاوان دةزانث و له ولاشةوه ماركس به هةنبانةي جادوويي دةزانث كه به هةر دةست پيادا كردنيث كثشةيةك چارةسةر بكات، هاوذث له گةص شةپؤلي سةرزاركي و توثرةي فةلسةفةي رؤژئاوادا كه بث جثگير بوون و ناسيني ريشة و بنةماكاني لةم ولآتةدا بوونةته هؤي ئةوةي كه ماركسيةت وةك خؤي نهناسرثت ئثستا كه دؤخثك رةخساوة وئةو جؤره ئةندثشه گؤپاصيانه پاشةكشةيان كردووه دةخؤازث كه خوثندنةوةي ئةو روانگةيه نه له رثگاي لثكدانةوةكاني نةوةكانييةوه كه خؤيان كردبووه دةم ذاستي بةصكو راسته و خؤ له دةقةكاني ماركس خؤيةوه دةست پثبكرثت.ماركس و فةلسةفةي ماركسيزم ئةوةندةي له لايةن بيرمةندة ماركسيةكانةوه خراوةته بةر خؤثندنةوةي رةخنةگرانه رةنگة ئةوةندة له لايةن بيرمةنداني بورژوازيةتةوه نه خرابثتة بةر خوثندنةوةي رةخنةگرانه و هؤشيارانه و خاوةن مثتؤد. هةر له لؤكاچ و گرامشيةوة بگره تا دةگاته ئاصتؤسثر، كه رةخنةكاريي خؤندنةوةي كؤمةصگا مةدةنييةكةي گرامشي دة*كات و تا قوتابخانةي فرانكفؤرت و ميراتگرةكاني ئةو قوتابخانةيه وةك هابرماس و ماركسيه نوثيةكاني. بؤ پةراوثز كردني دةقه كلاسيكةكاني ماركس هةر ئةوةنده بهسه كه تةنانةت يةك نةوةي تةواو له تيوري رثژان و بيرمةنداني ماركسيةت هيچيان لةبارةي بةرهةمه فةلسةفيةكاني ماركسةوه نةدةزاني ماركسية سةرةتاييةكان تةنيا له رثگاي كتثبي سةرمايه و ئةو چةند بةرهةمةي تري ماركسةوه له گةص ماركس ئاشتنا بوون دياره كه ئةو بةرهةمانةش زؤرتر و لة راستيدا سةر بة زانستي ئابووري و مثژوويي ورامياري بوون. تا قؤناغي ئةنترناسيؤنالي دوهةميش هةر ئةم پرسه له گؤذثدا بوو كه بؤچي ماركس هةموو هثز و تواناي خؤي تةرخاني شيكردنةوةي فؤرماسيؤني كؤملآيةتي راميارييةكي تايبةت كردووة؟هةر له سةرةتاوة تا كؤتايي دةوراني ئةنترنالسيونالي دووةم ئةوه تةنيا بةرهةمةكاني ئنگصس بوون كه بوونه سةر چاوةي چارةسةر كردني هةموو كصشةكان. تا ئةو دةمةش يةكسان زانيني ناو ناوةرؤكي ماركس و ئةنگلس بةشثك له ئةندثشه و ئاوةز و باوةذ بوو كه گوماني هةصنةدةگرت. زؤربةي بةرهةمةكاني ماركس وةك«رةخنةيةك له سةر فثر كاريي هيگصي دةوصةت و دةسنوسة ئابووري و فةلسةفييةكان» له ساصاني 1927 تا 1932 چاپ و بلآوكرانةوةكه زؤر كثشةي بؤ ماترياليزمي ديالكتيك نايةوه كه بووبوه فةلسةفةي رةسميي بزاضي چةپي سةر به ئؤردووگاي سؤسياليزمي ئةو سةردةمه. نموونة و روونكردنةوةي لةم بابةته زؤرن، باشترين نموونة ئةو پثشةكييةي لؤكاچه كه له ساصي 1927دا بؤ كتثبي«مثژوو و هؤشياريي چينايةتي» خؤي نووسيوويةتي. ئةو سةپاو و حةتمةيةته مثژوويةي كه ماركس دةخرثته بازنةيةوه و له خوثندنةويةكي سةرپثيدا پثي دةبثته جةبر خوازثكي غةريبزان خؤي ئاوةها پثناسة و باسي دةكات:«مثژوو هيچ به پثزي و گةورةيةكي مةزني نييه، مثژوو هيچ كارث ئةنجام نادات و له هيچ شةذثكدا ناجةنگث، بةصكو ئةمه مرؤيه، مرؤي واقيعي، مرؤي زيندوو كه چالاكي دةنوثنث و به پثز و توانايه. له هةر شةذثكدا دةجةنگث. بؤ چوونثكي نةزؤكه ئةگةر وابزانين كه مرؤض وةك ئامرازث له دةست مثژوودايه و له راستاي ئامانجةكاني مثژوودا به كار دثت. بةم بؤ چوونةوه كه مثژوو بوونثكي سةربة خؤي هةيه، مثژوو شتثك نييه جگة هوص و چالاكيةكاني مرؤض بؤ دابين كردني ئامانجةكاني» كارص ماركس ئيدةئؤلؤژيي ئاصماني.له كوثنةي ئةم پؤلثن و پثناسة كردنةدا مثژووخوازيي موتصةق و جةبري سةپاوي مثژوويي بةدي دةكرثت و بةرجةسته دةبثتةوه؟ لةم لثكدانةوةيةدا بچووكترين هةوص بؤ حةتمةيةت بةخشين به مثژوو بةدي ناكرثت.بؤ رةوايي هةوصةكاني مرؤض و پثناسة كردني وةك واقعي بوون و ناوةندي جيهان هيچ هةوصثك له گؤذثدا نييه كه له دةرةوةي كردار و چالاكي مرؤضدا سةپاوثكي بة هژمؤني بدؤزثتةوه و بؤ ذةوايي بةخشين به سةر مرؤدا داسه پثنرثت ئةوه مرؤضي مثژوويي نييه كه لةمن پثناسةيةدا بةدي دةكرثت بةصكو پذاوپذ به پثچةوانةوه ئةوه مثژووي مرؤيية كه بةرهةمي چالاكيي مرؤض و هثزه بةرهةمهثنةرةكانه، هةرچةنده كه له هةر سةردةمةدا شثوه و شثوازي تايبةت و بةرجةستةي خؤي هةيه. لثرةدا به رؤشني دةرةكةوثت كه بةها ئاويةزيةكاني ماركس تةنيا مثژوويي نييه، بةصكو هةصگري پثوةنديةكي ئاوةزيي راسته و خؤيه له گةص جيهاني ئةمرؤ و هةل و مةرجيدا. بةرهةمةكاني ماركس به تثكذا و له كؤبةندي خؤيدا له باوري رةگةز و پثكهاتةكاني كؤمةصگاوةية. هةر كؤمةصگايةك كه بكذي به شثوةيةكي زانستي و دوور له سياسةت و ئايدةلؤژياوه بكةويته بةر باسي كؤمةصناسي.دياره ماركس و ئةنگصسي هاوذثي هيچ كاتث ئاوةها داوايةكيان نةبوو كه هةموو چالاكيةكاني مرؤض و بزواته ئةندثشةيةكاني له رثگاي جةبري ئابووريةوه پثناسه و ئاراسته بكةن.ئةوان كه هيچ كات روانگة و بؤ چوونثكي حةتمي و جةبر خوازانةيان له مةذ مرؤضةوه نةبووه و لةم روانگةيةوه سةيري چارةنووسي مرؤضيان نةكردووه، ئةوان مانا و واتةي مرؤضي قؤناغي رؤنيسانسيان به باشترين لثكدانةوه و پثناسه لاي خؤيان وةرگرتبوو، چؤن بازنةي تةكسي چارةنووسي جةبري دةسةپثنن به سةركةوشةن و مرؤضدا؟ |
, 01:57
,
2007/7/17
|
بۆچوون
|
|
دواتر | پهڕه 2 له 5
| پێشوو
|
| |